Diniho ny fahasamihafana ara-drafitra eo amin'ny teny Malagasy sy ny teny Latina, ny olana ara-tsintaksy, ary ireo torohevitra momba ny fandikan-teny matihanina.
Fampidirana: Ny Tontolo Roa Miavaka amin'ny Fiteny
Ny fandikan-teny dia tsy famindrana teny fotsiny avy amin'ny rakibolana iray ho amin'ny hafa, fa fampifandraisana tontolo ara-kolontsaina, ara-tantara, ary ara-tsiansa roa samy hafa. Rehefa mandika teny avy amin'ny teny Malagasy (izay fiteny Aostrôneziana) ho amin'ny teny Latina (izay fiteny Indô-eoropeana tranainy), dia miatrika fanamby lehibe ny mpandika teny. Ny teny Malagasy dia mampiasa ny firafitry ny fehezanteny matoanteny-fameno-mpanao (VOS - Verb-Object-Subject), raha toa ka manana rafitra malalaka sy mifototra amin'ny fiovan'ny rambo-teny (declensions sy conjugations) ny teny Latina. Ity lahatsoratra ity dia manome fanadihadiana lalina momba ny dingana, ny fahasamihafana ara-tsintaksy, ary ny torohevitra mahasoa ho an'ireo matihanina amin'ny fandikan-teny.
Ny Fahasamihafan'ny Firafitry ny Syntaxe: VOS manoloana ny Rafitra Malalaka
Ny iray amin'ireo fanamby lehibe indrindra amin'ny fandikana ny teny Malagasy ho amin'ny teny Latina dia ny filaminan'ny teny ao anatin'ny fehezanteny. Amin'ny teny Malagasy, ny matoanteny no manomboka ny fehezanteny matetika, arahin'ny fameno, ary ny mpanao na ny lohahevitra no mamarana azy. Ohatra: "Misotro rano ny zazalahy" (Misotro = Matoanteny, rano = Fameno, ny zazalahy = Lohahevitra).
Amin'ny teny Latina kosa, ny filaharan'ny teny dia tena malalaka satria ny anjara asan'ny teny tsirairay dia faritan'ny fiafarany na ny tranga (case). Na izany aza, ny rafitra mahazatra indrindra amin'ny prôzy latina dia ny Lohahevitra-Fameno-Matoanteny (SOV - Subject-Object-Verb). Ny fehezanteny teo aloha dia adika amin'ny teny Latina hoe: "Puer aquam bibit" (Puer = Lohahevitra amin'ny tranga Nominative, aquam = Fameno amin'ny tranga Accusative, bibit = Matoanteny amin'ny lahatahiry fahatelo tokana).
Mba handikana amin'ny fomba mahomby, tsy maintsy ravana tanteraka ny firafitry ny fehezanteny malagasy ary aorina indray araka ny fitsipiky ny syntaxe latina, amin'ny alalan'ny fisafidianana ny tranga mety ho an'ny anarana tsirairay.
Ny Fitantanana ny Tranga (Declension) amin'ny Teny Latina
Ny teny Latina dia fiteny mampiasa fiovana endrika (inflected language). Midika izany fa ny anarana, ny mpisolo, ary ny mpamari-toetra dia miova endrika araka ny tranga (cases) miisa enina lehibe mba hanehoana ny anjara asany ao amin'ny fehezanteny:
- Nominative (Nominativus): Ampiasaina amin'ny lohahevitra (Subject). Amin'ny fehezanteny malagasy, ity no ilay anarana arahin'ny mpanoritra "ny" any amin'ny faran'ny fehezanteny amin'ny feo manao.
- Genitive (Genitivus): Maneho ny fananana na ny fifandraisana. Amin'ny teny Malagasy, izany dia mifanitsy amin'ny "an'i", "an'ny", na ny fampifandraisana anarana roa mivantana (ohatra: "ny tranon'ny namako").
- Dative (Dativus): Ampiasaina amin'ny fameno mpandray (Indirect Object), mifanitsy amin'ny "ho an'i" na "amin'i" amin'ny teny Malagasy.
- Accusative (Accusativus): Ampiasaina amin'ny fameno mivantana (Direct Object).
- Ablative (Ablativus): Maneho ny fitaovana, ny fomba, ny toerana, na ny fotoana. Matetika izy io no adika amin'ny alalan'ny mpampiankin-teny malagasy toy ny "tamin'ny", "tamin'ny alalan'ny", na "avy amin'ny".
- Vocative (Vocativus): Ampiasaina rehefa miantso na miresaka mivantana amin'ny olona na zavatra iray.
Ny mpandika teny dia tokony hamantatra tsara ny anjara asa ara-tsintaksy ananan'ny teny ao amin'ny fehezanteny malagasy alohan'ny hifidianana ny tranga latina mety aminy. Ny fahadisoana amin'ny fisafidianana ny tranga dia mety hanova tanteraka ny dikan'ny fehezanteny amin'ny teny Latina.
Ny Matoanteny sy ny Fiovaovan'ny Feo sy ny Potoana
Ny teny Malagasy dia manana rafitra matoanteny miavaka izay mifantoka amin'ny feo telo lehibe: ny feo manao (active voice), ny feo atao (passive voice), ary ny feo mpampiantoka (circumstantial voice). Ny feo mpampiantoka dia mamela ny fehezanteny hifantoka amin'ny fitaovana, ny toerana, na ny antony anaovana ny hetsika.
Amin'ny teny Latina, tsy misy ny feo mpampiantoka mivantana tahaka izany. Ny teny Latina dia mampiasa ny feo manao (activa) sy ny feo atao (passiva) ihany. Noho izany, rehefa mandika fehezanteny malagasy amin'ny feo mpampiantoka, ny mpandika teny dia tsy maintsy mampiasa mpampiankin-teny miaraka amin'ny tranga Ablative, na manova ny fehezanteny ho amin'ny feo manao na atao mba hitazonana ny hevitra tany am-boalohany.
Ankoatra izany, ny teny Latina dia manana rafitra ara-potoana (tenses) sy fomba (moods) tena sarotra sy manan-karena. Ny teny Malagasy kosa dia mifantoka kokoa amin'ny fitsinjovana ny fahavitan'ny asa (aspect: efa, mbola, ho avy) amin'ny alalan'ny tovona (n-, m-, ho-). Mila mitandrina tsara ny mpandika teny mba hisafidianana ny fotoana latina mety (toy ny Imperfect ho an'ny asa mbola mitohy tany aloha, na ny Perfect ho an'ny asa efa vita).
Ny Fandrindrana ny Fehezanteny Sarotra (Complex Sentences)
Ny fiteny roa dia samy manana ny fombany manokana amin'ny fampifandraisana fehezanteny maromaro. Amin'ny teny Malagasy, matetika isika no mampiasa mpampitohy tsotra toy ny "satria", "koa", "nefa", na "raha". Amin'ny teny Latina kosa, ny fampiasana ny fomba "Subjunctive" (coniunctivus) dia tena manan-danja tokoa amin'ny fehezanteny miankina. Ohatra, ny fehezanteny maneho antony na tanjona (purpose clauses) dia mitaky ny fampiasana ny teny hoe "ut" arahin'ny matoanteny amin'ny Subjunctive.
Rehefa mandika fehezanteny malagasy ahitana finiavana na tanjona (ohatra: "Nandeha tany an-tsena izy mba hividy hena"), ny mpandika teny dia tsy maintsy mahay mampiasa ny firafitra latina mifandraika amin'izany: "Ivit ad forum ut carnem emeret". Eto, ny teny hoe "mba" dia adika amin'ny alalan'ny "ut" ary ny matoanteny "hividy" dia miova ho amin'ny endrika Subjunctive Imperfect (emeret) mba hifanaraka amin'ny fitsipiky ny filaharan'ny fotoana (consecutio temporum) amin'ny teny Latina.
Ny Fahasamihafan'ny Kolontsaina sy ny Voambolana
Ny teny Malagasy dia fiteny miompana betsaka amin'ny tontolo iainana, ny fambolena, ny fiarahamonina, ary ny finoana nentim-paharazana (toy ny fihavanana, ny razana, ary ny fady). Ny teny Latina kosa dia fiteny niharan'ny fitaomana avy amin'ny lalàna, ny filozofia, ny fitantanana fanjakana, ary ny siansa tao Eoropa. Noho izany, misy ireo voambolana malagasy tsy manana dika mivantana amin'ny teny Latina.
Ohatra, ny teny hoe "Fihavanana" dia sarotra adika amin'ny teny latina tokana. Mety hampiasa ny teny hoe "Concordia" (fifanarahana, fiombonan-kevitra), "Fraternitas" (pirahalahiana), na "Amicitia" (fihavanana na fisداhana) ny mpandika teny, arakaraka ny tontolon'ny fehezanteny. Ny dingana lehibe eto dia ny fanaovana "transcreation" na fandikan-teny ara-kolontsaina, fa tsy fandikana ara-bakiteny fotsiny izay mety hahavery ny fanahin'ny lahatsoratra.
Torohevitra sy Paikady ho an'ny Mpandika Teny
Raha te hahazo dikanteny tsara kalitao avy amin'ny teny Malagasy ho amin'ny teny Latina ianao, dia araho ireto paikady manaraka ireto:
- Fakafakao ny rafitry ny matoanteny malagasy: Fantaro aloha raha manao, atao, na mpampiantoka ny matoanteny. Izany no hamaritra ny rafitry ny fehezanteny latina ho avy.
- Tazony ny fahitsiana ara-gramatika latina: Tandremo tsara ny firaisan'ny lahy sy ny vavy (gender agreement) ary ny isa (number agreement) eo amin'ny anarana, ny mpisolo, ary ny mpamari-toetra amin'ny teny Latina.
- Ampiasao ny Neo-Latin ho an'ny voambolana vaovao: Ho an'ireo teny ara-teknika na vaovao (ohatra: solosaina, fiara, finday), ampiasao ny teny latina vaovao (Neo-Latin) izay neken'ny akademiana na ny fiangonana mba hihazonana ny fahamarinan'ny siansa.
- Vakio sy ahitsio matetika amin'ny feo avo: Ny fandikan-teny latina tsara dia tokony hikoriana tsara rehefa vakina amin'ny feo avo. Tandremo ny gadona sy ny fomba fiteny latina mahazatra (idioms) mba tsy ho re toy ny fandikana ara-bakiteny izany.