Даяаршил эрчимжиж буй өнөө үед олон улсын харилцаа, соёл, бизнесийн хамтын ажиллагаанд орчуулгын гүйцэтгэх үүрэг урьд өмнөхөөсөө илүү чухал болж байна. Үүний дотор Төв Азийн нүүдэлчин соёл, түүхийн гүн үндэстэй монгол хэлийг Газар дундын тэнгисийн баялаг түүхт каталан хэл рүү хөрвүүлэх нь хэл шинжлэлийн хувьд маш сонирхолтой бөгөөд нарийн төвөгтэй үйл явц юм. Энэхүү өгүүлэлд монгол хэлнээс каталан хэл рүү орчуулахад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, хоёр хэлний бүтцийн ялгаа, түүнчлэн өндөр чанартай орчуулга хийхэд туслах практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Синтакс болон өгүүлбэрийн бүтцийн эрс ялгааг даван туулах нь
Монгол хэл болон каталан хэл нь өөр өөр хэлний бүлэгт хамаардаг тул өгүүлбэр зүйн бүтэц нь эрс ялгаатай байдаг. Монгол хэл нь Алтай хэлний язгуурын шинж чанарыг хадгалсан, өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал нь Субъект + Объект + Үйл үг (SOV) бүтэцтэй байдаг. Үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог бөгөөд туслах гишүүд нь гол гишүүнийхээ өмнө байрладаг.
Харин каталан хэл нь Энэтхэг-Европ хэлний язгуурын Роман хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд Субъект + Үйл үг + Объект (SVO) дарааллыг баримталдаг. Энэхүү бүтцийн ялгаа нь шууд үгчлэн орчуулах боломжийг хязгаарладаг бөгөөд орчуулагчаас өгүүлбэрийг бүхэлд нь дахин зохион байгуулахыг шаарддаг. Жишээлбэл, монгол хэлний урт, нийлмэл өгүүлбэрийг каталан хэл рүү хөрвүүлэхдээ утгын логик дарааллыг алдагдуулахгүйгээр хэд хэдэн богино өгүүлбэрт хуваах эсвэл холбоос үгсийг зөв ашиглах нь чухал байдаг.
2. Тийн ялгал болон хүйсний тогтолцооны ялгааг зохицуулах нь
Монгол хэл нь залгамал (агглютинатив) хэл бөгөөд нэр үгэнд тийн ялгалын дагавар залгах замаар өгүүлбэр дэх харилцааг тодорхойлдог. Монгол хэлэнд хүйсийн ангилал байдаггүй бөгөөд эр, эм, саармаг хүйсийн ялгааг зөвхөн утгаар нь эсвэл тусгай үгсээр илэрхийлдэг. Энэ нь орчуулгын явцад дараах онцлогийг бий болгодог:
- Хүйсийн тохироо: Каталан хэл нь бусад роман хэлнүүдийн адил нэр үг, тэмдэг үг, төлөөний үг болон артиклуудыг эр, эм хүйсэнд хуваадаг нарийн тогтолцоотой. Монгол хэлнээс каталан хэл рүү орчуулахдаа тухайн нэр үгэнд тохирох тэмдэг үг болон артиклийг зөв хүйстэй холбох шаардлагатай болдог.
- Артиклийн хэрэглээ: Каталан хэлэнд тодорхой (el, la, els, les) болон тодорхойгүй (un, una, uns, unes) артиклууд маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Монгол хэлэнд артикль байдаггүй тул орчуулагч хам сэдэвт тулгуурлан тухайн нэр үгийг тодорхой эсвэл тодорхойгүй хэлбэрээр оруулахыг шийднэ.
- Уг угтвар ба дагавар: Монгол хэлэнд нэр үгийн ард ордог дагаврууд (жишээ нь, "-аас", "-д") каталан хэлэнд нэр үгийн өмнө ордог угтвар үгс (prepositions - a, de, en, amb) болж хувирдаг. Үүнийг зөв хэрэглэх нь хэлний найруулгын чанарт шууд нөлөөлнө.
3. Үйл үгийн хувирал ба цагийн цогц тогтолцоо
Монгол хэлний үйл үг нь цаг, байдал, хэв шинжийг голчлон дагавараар илэрхийлдэг бөгөөд биеэр хувирах нь харьцангуй хязгаарлагдмал байдаг. Харин каталан хэлний үйл үгийн систем нь маш баялаг, нарийн бүтэцтэй. Үйл үг нь бие (би, чи, тэр, бид, та нар, тэд), тоо (ганц, олон), цаг (одоо, өнгөрсөн, ирээдүй) болон төлөв (заах, хүсэх-нөхцөлт, тушаах) зэргээс хамаарч маш олон хэлбэрээр хувирдаг.
Ялангуяа каталан хэлний "Subjuntiu" буюу хүсэх-нөхцөлт төлөв нь монгол хэлэнд шууд дүйцэх хэлбэргүй тул орчуулагчаас тухайн өгүүлбэрийн илэрхийлж буй эргэлзээ, хүсэл, сэтгэл хөдлөл, эсвэл албан шаардлагыг зөв мэдэрч орчуулахыг шаарддаг. Мөн каталан хэлэнд үйл үгийн эзэн бие нь өөрөө тодорхой байдаг тул өгүүлбэрт биеийн төлөөний үгийг (jo, tu, ell...) тэр бүр ашиглаад байдаггүйг анхаарах хэрэгтэй.
4. Соёл сэтгэлгээний онцлог ба хэлц үгсийг нутагшуулах нь
Хэл бол тухайн ард түмний соёл, түүх, амьдралын хэв маягийн толь юм. Монгол хэл нь мал аж ахуй, байгаль дэлхий, нүүдэлчин соёлтэй салшгүй холбоотой өвөрмөц хэлц үгс, зүйр цэцэн үгсээр баялаг. Жишээ нь, мал сүрэгтэй холбоотой шилжсэн утгатай үгсийг европын хотжсон, Газар дундын тэнгисийн соёл иргэншилтэй каталан хэл рүү үгчлэн орчуулбал утга алдагдах аюултай.
Орчуулагчийн гол зорилго бол монгол хэлний соёлын хам сэдэвт үгийг каталан хэлний ижил төстэй утга илэрхийлэх соёлын дүйцэх үгээр солих явдал юм. Энэ нь орчуулгыг зөвхөн үгийн түвшинд бус, утга санаа, мэдрэмжийн түвшинд хүргэхэд тусална. Каталан соёлд дарс, далай, газар тариалан болон дундад зууны түүхтэй холбоотой хэлцүүд элбэг байдаг тул эдгээр хоёр соёлын ялгааг нарийн судалж, дүйцүүлэх ур чадварыг эзэмшсэн байх шаардлагатай.
5. Монгол-Каталан орчуулгыг чанартай хийх практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс каталан хэл рүү мэргэжлийн түвшинд орчуулахын тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй:
- Орчуулгын туслах хэрэгслүүдийг зөв ашиглах: Шууд Монгол-Каталан толь бичиг ховор байдаг тул ихэвчлэн гуравдагч хэл (Испани эсвэл Англи) ашиглан нэр томьёог баталгаажуулах хэрэгтэй болдог. Гэхдээ гуравдагч хэлнээс дамжуулан орчуулахад утга алдагдах магадлалтай тул анхны эх бичвэрийн хам сэдвийг байнга хянах хэрэгтэй.
- Глоссари буюу нэр томьёоны тайлбар толь үүсгэх: Төсөл эхлэхээс өмнө гол нэр томьёо, соёлын онцлогтой үгсийг тодорхойлж, каталан хэл дээрх дүйцлийг тохиролцсон глоссари үүсгэх нь орчуулгын нэгдмэл байдлыг хангана.
- Каталан хэлний зөв бичих дүрэм болон бүс нутгийн аялгууг харгалзах: Каталан хэл нь Каталони, Валенси (валенси аялгуу), Балеарын арлууд зэрэг өөр өөр бүс нутагт тархсан бөгөөд бага зэрэг ялгаатай байдаг. Зорилтот уншигч нь аль бүс нутгийнх болохг харгалзан хэлний найруулгаа сонгох нь чухал.
- Эх хэлний редактор ажиллуулах: Орчуулгын эцсийн хувилбарыг каталан хэлний мэргэжлийн хянан найруулагч буюу эх хэлээрээ яригчаар хянуулах нь хэллэг найруулгыг хамгийн байгалийн бөгөөд алдаагүй болгох хамгийн найдвартай арга юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс каталан хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн хэлний мэдлэг бус, соёл хоорондын гүүр болох хариуцлагатай ажил юм. Дээр дурдсан хэл шинжлэлийн онцлог шинжүүдийг анхаарч, системтэй хандсанаар уншигчдад зөв, ойлгомжтой, соёлын хувьд нутагшсан шилдэг орчуулгыг хүргэх бүрэн боломжтой.