Мэдээлэл технологи, даяаршил эрчимтэй хөгжиж буй өнөө үед олон улсын харилцаа, бизнесийн хамтын ажиллагаа, боловсролын салбарт эх хэлнээс бусад гадаад хэл рүү хөрвүүлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний дотор Монгол хэлнээс Унгар хэл рүү орчуулах үйл явц нь өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог, хэл шинжлэлийн гүн гүнзгий сорилтуудыг дагуулдаг. Хэдийгээр эдгээр хоёр хэл нь Урал-Алтайн хэлний хэв шинжийн хувьд зарим ижил төсөөтэй талуудтай (залгамал бүтэц, эгшиг зохицох хууль гэх мэт) боловч өгүүлбэр зүй, хэлзүйн ай, соёл сэтгэлгээний хувьд асар их ялгаатай юм. Энэхүү нийтлэлээр бид Монгол-Унгар орчуулгын онол, практикийн нарийн ширийн зүйлс, түгээмэл тохиолддог бэрхшээлүүд болон тэдгээрийг хэрхэн оновчтой шийдвэрлэх зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Хэлний хэв шинж ба өгүүлбэр зүйн харьцуулалт
Монгол хэл нь Алтай язгуурын Монгол хэлний бүлэгт хамаардаг бол Унгар хэл нь Урал язгуурын Фино-Угор хэлний бүлэгт багтдаг. Зарим түүхэн болон хэл шинжлэлийн онолоор тэдгээрийг Урал-Алтайн хэлний дээд бүлд нэгтгэн үздэг байсан нь хоёр хэлний залгамал (agglutinative) шинж чанартай холбоотой. Гэсэн хэдий ч өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд дараах гол ялгаанууд байдаг:
- Өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал: Монгол хэл нь SOV буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" гэсэн хатуу дараалалтай. Харин Унгар хэлний өгүүлбэрийн бүтэц нь харьцангуй чөлөөтэй боловч "Topic-Focus" буюу өгүүлбэрт чухалчилж буй мэдээллийг тодотгох логик дээр суурилдаг. Унгар хэлэнд хамгийн чухал мэдээлэл буюу "Focus" нь үйл үгийнхээ яг өмнө байрладаг бөгөөд энэ нь өгүүлбэрийн утгыг бүрэн өөрчлөх чадвартай байдаг.
- Орчуулах аргачлал: Монгол өгүүлбэрийг Унгар хэл рүү хөрвүүлэхдээ үг тус бүрээр нь шууд хөөж орчуулах нь утгын алдаанд хүргэдэг. Орчуулагч нь эхлээд Монгол өгүүлбэрийн логик цөм, гол санааг тодорхойлоод, Унгар хэлний логик өргөлтөд нийцүүлэн өгүүлбэрийн бүтцийг бүрэн өөрчилж найруулах шаардлагатай болдог.
2. Залгамал шинж чанар ба Тийн ялгалын тогтолцоо
Хоёр хэл хоёулаа үгсийн язгуур дээр залгавар залгаж шинэ утга болон хэлзүйн харилцааг үүсгэдэг залгамал хэлүүд юм. Эгшиг зохицох хууль нь хоёр хэлэнд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэвч тийн ялгалын тоо, хэрэглээний хувьд Унгар хэл нь илүү нарийн, төвөгтэй бүтэцтэй.
Монгол хэлэнд үндсэн 8 тийн ялгал байдаг бол Унгар хэлэнд хэрэглээний онцлогоос хамааран 18 орчим тийн ялгал (nouns cases) байдаг. Ялангуяа орон байр заах тийн ялгал нь Унгар хэлэнд дотогш чиглэсэн, гадагш чиглэсэн, гадаргуу дээрх гэх мэт маш нарийн ангилалтай. Жишээлбэл, Унгар хэлний "hazában" (эх оронд), "hazából" (эх орноос), "hazába" (эх орон руу) гэх мэт орон байрны олон тийн ялгалууд нь Монгол хэлний орон байрны тийн ялгал болон чиглүүлэх тийн ялгалтай дүйцэх боловч, яг аль дагавар нь доторх, гаднах эсвэл дээрх байрлалыг зааж байгааг маш нарийн тодорхойлохгүй бол утга зүйн том алдаа үүснэ. Эдгээр ялгааг нарийвчлан ойлгож хөрвүүлэх нь орчуулга зүйн үндсэн суурь болдог.
3. Унгар хэлний Тусагдахуунтай ба Тусагдахуунгүй үйл үгийн хувирал (Definite and Indefinite Conjugation)
Монгол-Унгар орчуулгын хамгийн том сорилтуудын нэг бол Унгар хэлний үйл үгийн хувирал юм. Унгар хэлэнд үйл үг нь дараах хоёр янзаар хувирдаг:
- Alanyi ragozás (Indefinite conjugation): Тусагдахуун нь тодорхойгүй эсвэл тусагдахуунгүй байх үед хэрэглэгдэнэ. Жишээ нь: "Уншиж байна" (olvasok) гэх мэт.
- Tárgyas ragozás (Definite conjugation): Өгүүлбэрт тодорхой тусагдахуун (жишээ нь: тухайн нэр үг нь заахын тийн ялгалтай, эсвэл заах төлөөний үгтэй хамт орсон байх) байгаа үед үйл үг нь тусгай дагавраар хувирдаг. Жишээ нь: "Номыг уншиж байна" (olvasom a könyvet).
Монгол хэлэнд үйл үг нь ийм байдлаар хувирдаггүй тул орчуулагчид Унгар хэл рүү хөрвүүлэх явцдаа үйл үгийн дагаврыг андуурах, тусагдахууны шинж чанарыг буруу тодорхойлох алдааг байнга гаргадаг. Мөн үүнээс гадна Унгар хэлний үйл үгийн угтварууд (igekötők) маш чухал үүрэгтэй. Жишээлбэл, 'olvas' (унших) гэдэг үгэнд 'el-' угтвар залгаж 'elolvas' болгоход 'уншиж дуусгах' буюу үйл явц дууссан шинжийг илэрхийлдэг. Энэ нь Монгол хэлний үйл үгийн 'уншаад орхих', 'уншиж дуусгах' гэх мэт байдлын дагавар, туслах үйл үгээр илэрхийлэгддэг утгатай дүйцдэг. Эдгээр дүрмийг төгс эзэмшиж, өгүүлбэрийн контекстод дүн шинжилгээ хийх нь орчуулгын чанарыг шийдвэрлэх чухал хүчин зүйл болдог.
4. Соёл сэтгэлгээний ялгаа ба Нутагшуулалт (Localization)
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн үг хөрвүүлэх үйл явц биш, соёл сэтгэлгээг дамжуулах урлаг юм. Монголчууд нүүдлийн соёл иргэншилтэй, мал аж ахуйн өвөрмөц нэр томьёо, зүйр цэцэн үгстэй бөгөөд эдгээр нь Унгар хэлэнд шууд дүйцэх үггүй байх нь элбэг. Нөгөөтэйгүүр, Унгар соёл нь Европын түүхэн уламжлан, газар тариалан, Христийн шашны соёлын нөлөөг гүн шингээсэн байдаг.
Монгол хэлний өвөрмөц хэлц үгсийг (жишээ нь: "морь харах", "гар хумхин суух" гэх мэт) Унгар хэл рүү шууд орчуулбал утга нь бүрэн алдагдана. Иймд орчуулагч нь утга шилжүүлэх, тайлбарлан орчуулах, эсвэл Унгар хэлний ижил утгатай соёлын дүйцлийг олж хэрэглэх тактикийг ашиглах хэрэгтэй. Мөн албан бичгийн болон өдөр тутмын ярианы хэлний өнгө аясыг (register) зөв тодорхойлох нь чухал юм. Ялангуяа Унгар хэлний албан ёсны харилцаанд хэрэглэгддэг хүндэтгэлийн хэлбэрүүд болох "Ön" болон "maga" гэсэн зааглалтыг Монгол хэлний "Та" болон "Чи" гэсэн хэрэглээтэй зөв уялдуулах шаардлагатай.
5. Орчуулгын чанарыг сайжруулах практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Унгар хэл рүү өндөр чанартай орчуулга хийхийн тулд дараах практик алхмуудыг мөрдөхийг зөвлөж байна:
- Унгар хэлний үйл үгийн угтварыг (igekötők) анхаарах: Унгар хэлэнд үйл үгийн өмнө залгагддаг угтварууд (жишээ нь: meg-, el-, ki-, be-, fel-, le-) нь үйл үгийн утгыг бүрэн өөрчлөх эсвэл үйл ажиллагааны чиглэл, дууссан шинжийг заадаг. Эдгээрийг Монгол хэлний үйл үгийн байдал, чиглэл заах нөхцөлтэй зөв дүйцүүлэх хэрэгтэй.
- Орчуулгын туслах хэрэгслүүдийг оновчтой ашиглах: Орчуулгын санах ой (Translation Memory) болон нэр томьёоны толь (Glossary) бүрдүүлэх нь орчуулгыг нэгэн төрлийн, системтэй болгоход тусална.
- Унгар хэлний төрөлх хэлтнээр хянуулах (Native proofreading): Ялангуяа албан ёсны баримт бичиг, маркетингийн материал, уран зохиолын орчуулгын тохиолдолд Унгар хэлийг төрөлх хэлний түвшинд эзэмшсэн редактороор эх бэлтгэлийг хянуулах нь хэл найруулгын алдаанаас сэргийлэх хамгийн найдвартай арга юм.
- Контекстэд суурилах: Тухайн текстийн чиглэл (хууль зүй, анагаах ухаан, техник, уран зохиол)-ээс хамааран хэрэглэгдэх нэр томьёоны санг урьдчилан судалж, мэргэжлийн түвшинд бэлтгэх шаардлагатай.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол болон Унгар хэлний хооронд хөрвүүлэх нь зөвхөн хэлний мэдлэг бус, хоёр орны соёл, түүх, сэтгэлгээний онцлогийг гүн гүнзгий ойлгохыг шаарддаг нарийн мэргэжлийн ажил юм. Дээр дурдсан арга зүй болон зөвлөмжүүдийг хэрэгжүүлснээр та орчуулгынхаа үнэ цэнэ, чанар, уншигчдад хүрэх үр нөлөөг шинэ шатанд гаргах боломжтой болно.