Монгол хэлнээс португал хэл рүү орчуулга хийх үйл явц нь орчин үеийн даяаршил, соёлын харилцааны чухал хэсэг болоод байна. Өнөөдөр хоёр хэлний хооронд бизнес, аялал жуулчлал, боловсрол, дипломат харилцааны салбарт хөрвүүлэг хийх хэрэгцээ шаардлага улам бүр нэмэгдэж байгаа билээ. Монгол хэл нь Алтай язгуурын, залгамал бүтэцтэй хэл бол португал хэл нь Роман бүлгийн, хувирал ихтэй хэл юм. Энэхүү нийтлэлээр бид хоёр хэлний хоорондох дүрмийн болон бүтцийн зөрүүг хэрхэн шийдвэрлэх, орчуулгын чанарыг мэргэжлийн түвшинд хэрхэн сайжруулах талаар дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтцийн Зөрүү ба Синтаксийн Өөрчлөлт (SOV-оос SVO руу)
Монгол хэлний өгүүлбэрийн гишүүдийн үндсэн дараалал нь "Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг" (SOV) байдаг бол португал хэлэнд "Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдахуун" (SVO) гэсэн дарааллыг баримталдаг. Энэхүү синтаксийн ялгаа нь орчуулагчаас өгүүлбэрийг бүхэлд нь шинээр зохиомжлохыг шаарддаг. Жишээлбэл, монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг португал хэл рүү хөрвүүлэхэд "Eu estou lendo um livro" буюу үйл үгийг эзэн биеийн араас шууд оруулж өгдөг. Урт, олон хавсарга өгүүлбэртэй эх бичвэрийг орчуулахдаа утгыг алдагдуулахгүйгээр португал хэлний зөв синтаксид оруулахын тулд хэд хэдэн жижиг өгүүлбэрт хуваах нь хамгийн зөв тактик юм.
2. Дүрмийн Хүйс ба Ялгац Гишүүний Зохицол
Португал хэлэнд бүх нэр үгс нь эр (masculino) болон эм (feminino) гэсэн хүйсний ангилалтай байдаг. Энэ нь монгол хэлэнд байдаггүй хамгийн том дүрмийн ялгаа юм. Португал хэлний нэр үгийн өмнө орох тодорхой ялгац гишүүн (o, a) болон тодорхойгүй ялгац гишүүн (um, uma) нь тухайн нэр үгийн хүйс болон тоотой (ганц, олон) яв цав тохирох ёстой. Жишээлбэл, "o sol" (нар - эр хүйс), "a lua" (сар - эм хүйс) гэх мэт. Орчуулагчийн зүгээс нэр үг бүрийн хүйсийг нарийн мэдэх шаардлагатай бөгөөд түүнийг дагаж хувирах тэмдэг нэрүүдийг зөв тохируулах нь бичвэрийн дүрмийн алдаагүй байдлыг хангах гол үндэс болдог. Монгол хэлний "сайн хүн" гэсэн хэллэгийг португал хэл рүү хөрвүүлэхэд тухайн хүний хүйсийг харгалзан "um homem bom" эсвэл "uma mulher boa" гэж өөр өөр тэмдэг нэрийн төгсгөлтэйгөөр орчуулна.
3. Үйл Үгийн Цаг ба Төлөвийн Нарийн Харилцан Хамаарал
Португал хэлний үйл үгийн систем нь маш баялаг бөгөөд хувиралт ихтэй. Одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагууд нь дотроо хэд хэдэн хэлбэрт хуваагддаг. Ялангуяа өнгөрсөн цаг дээрх Pretérito Perfeito (тодорхой хугацаанд болж төгссөн үйл явдал) болон Pretérito Imperfeito (үргэлжилсэн буюу давтагддаг байсан үйл явдал)-ийн ялгааг монгол хэлний үйл үгийн төгсгөлүүдтэй зөв уялдуулах нь чухал юм. Үүнээс гадна португал хэлний "Subjuntivo" буюу хүсэх, эргэлзэх төлөв нь монгол хэлний нөхцөлдүүлэх болон хүсэх зорилготой нөхцөлүүд болох "-аасай", "-вал", "-хын тулд" гэх мэт хэлбэрүүдийг орлуулахад хэрэглэгддэг. Үйл үгийн хувирал тус бүрийг эзэн биед нь зөв тохируулан бичих нь португал хэлээр уншиж буй хүнд эх бэлтгэлийг байгалийн мэт уншигдахад тусална.
4. Тийн Ялгал ба Угтвар Үгсийн (Preposições) Зохицол
Монгол хэл нь нэр үгийн араас тийн ялгалын нөхцөлүүдийг (заах, өгөх орших, гарах, үйлдэх, хамтрах, чиглэх) залгаж харилцааг илэрхийлдэг бол португал хэлэнд үүнийг нэр үгийн өмнө орох угтвар үгс (preposições) болох "de", "em", "para", "com", "por", "a" зэргээр илэрхийлдэг. Эдгээр угтвар үгс нь ялгац гишүүдтэй нийлж "do" (de + o), "na" (em + a), "pelo" (por + o) гэх мэтээр хувирдаг нь орчуулагчоос нарийн мэдрэмж шаарддаг. Жишээлбэл, "Улаанбаатарт" гэхийг португал хэлээр "em Ulaanbaatar", харин "Монголоос" гэхийг "da Mongólia" (de + a Mongólia) гэж хөрвүүлнэ. Энд улс орнуудын нэрс хүйсний ангилалтай байдаг тул угтвар үгийг зөв хувиргах нь маш чухал юм.
5. Соёлын Нутагшуулалт ба Хэлц Үгийн Шилжилт
Орчуулга нь зөвхөн хэлний дүрмийн шилжилт биш бөгөөд соёлын элементүүдийг шингээх үйл явц юм. Монголын ахуй амьдрал, нүүдэлчин соёл, түүхтэй холбоотой нэр томьёог португал хэл рүү хөрвүүлэхэд тайлбар орчуулгыг ашиглах нь үр дүнтэй байдаг. Жишээ нь "гэр" гэдэг үгийг "yurte" эсвэл "tenda tradicional mongola" гэж тайлбарлан хэрэглэх нь зүйтэй. Үүнтэй ижил хэлц үгсийг шууд утгаар нь буюу үгчлэн орчуулбал утгагүй болох аюултай. Жишээлбэл, "Ажил хийвэл ам тосодно" гэсэн зүйр үгийг португал хэлний "Quem trabalha, Deus ajuda" (Ажиллаж байгаа хүнд Бурхан тусална) эсвэл "O trabalho dignifica o homem" гэх мэт ойролцоо соёлын дүйцэх үгээр орлуулах нь уншигчдад илүү ойлгомжтой байдаг. Мөн португал хэл нь Португал улсын болон Бразил улсын гэсэн хоёр том хувилбартай тул зорилтот уншигчдаасаа шалтгаалан үгсийн сан, найруулгын хэлбэрийг сонгох хэрэгтэй.
6. Орчуулагчдад Зориулсан Мэргэжлийн Практик Зөвлөмжүүд
Монгол-Португал чиглэлээр орчуулга хийхдээ дараах практик зөвлөмжүүдийг баримталбал чанарыг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлж чадна:
- Эх бичвэрийг бүхэлд нь уншиж, контекстийг ойлгох: Өгүүлбэр бүрийг тусад нь орчуулахын оронд бүхэллэг утга санааг барьж авах хэрэгтэй.
- Логик холбоосуудыг зөв ашиглах: Португал хэлэнд өгүүлбэр хоорондын логик холбоос (portanto, todavia, além disso гэх мэт) маш чухал үүрэгтэй тул эдгээрийг найруулгадаа зөв шигтгэж өгөх нь зүйтэй.
- Мэргэжлийн толь бичиг ба хэллэгийн сан үүсгэх: Орчуулгын явцад байнга ашиглагддаг хууль эрх зүй, техник, эдийн засгийн нэр томьёоны жагсаалт үүсгэж, нэгдмэл байдлыг хангах.
- Хянан найруулга (Proofreading) хийлгэх: Орчуулсан бичвэрийг португал хэлтэй уугуул иргэнээр (native speaker) хянуулж, найруулгыг засуулах нь хамгийн дээд зэргийн үр дүн өгнө.