ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်မှုများ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာသည်နှင့်အမျှ ကွဲပြားခြားနားသော ဘာသာစကားမိသားစုများအကြား ပြန်ဆိုရသည့် ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းများသည် ပိုမိုအရေးပါလာပါသည်။ ယင်းတို့အနက် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) မှ နိုင်ဂျာ-ကွန်ဂို ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကား (Igbo) သို့ ပြန်ဆိုခြင်းသည် အလွန်ထူးခြားဆန်းသစ်ပြီး စိန်ခေါ်မှုများပြားလှသည့် နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာ-အစ်ဂ်ဘို ဘာသာပြန်ခြင်း၏ သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံကွာခြားချက်များ၊ အသံစနစ်ဆိုင်ရာ နုနယ်မှုများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တိုက်ဆိုင်ညှိနှိုင်းမှုများနှင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဘာသာပြန်သူများအတွက် အသုံးဝင်မည့် နည်းလမ်းကောင်းများကို အသေးစိတ် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံနှင့် သဒ္ဒါကွာခြားချက်များ (Structural & Grammatical Differences)
ဘာသာပြန်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပထမဆုံးနှင့် အဓိကအကျဆုံး စိန်ခေါ်မှုမှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံစနစ် မတူညီခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုပြီး အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။
- မြန်မာဝါကျစနစ် (SOV): ဥပမာ - "ကျွန်တော် ထမင်း စားသည်။" (ကတ္တား - ကံ - ကြိယာ)
- အစ်ဂ်ဘိုဝါကျစနစ် (SVO): ဥပမာ - "A na m eri nri." (ကျွန်တော် စားသည် ထမင်း)
ဤကဲ့သို့ ကွဲပြားမှုကြောင့် ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ဝါကျများကို တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်း (Literal Translation) လုံးဝမပြုလုပ်သင့်ဘဲ၊ စိတ်ထဲတွင် ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံကို ဦးစွာ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ပြီးမှသာ လိုရာဘာသာစကားသို့ ပြောင်းလဲရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မြန်မာဘာသာစကားသည် ဝါကျတစ်ခု၏အဆုံးတွင် ကြိယာနောက်ဆက်တွဲဝိဘတ်များ (ဥပမာ - သည်၊ ခဲ့သည်၊ မည်) ကို အသုံးပြု၍ ကာလ (Tense) နှင့် စိတ်နေသဘောထားကို ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားတွင်မူ ကြိယာ၏ ရှေ့ဆက် (Prefix) သို့မဟုတ် နောက်ဆက် (Suffix) များ၊ ကူညီကြိယာများ (Auxiliary Verbs) ကို အသုံးပြု၍ ကာလနှင့် ရှုထောင့်များကို ဖော်ပြသည်။
နောက်ထပ် အဓိက ကွာခြားချက်တစ်ခုမှာ နာမ်ဝိဘတ်များနှင့် ကိရိယာစုများ ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် "ကို"၊ "သို့"၊ "၌"၊ "မှ" စသည့် နောက်ဆက်တွဲ ဝိဘတ်များစွာရှိပြီး နာမ်များ၏နောက်တွင် ကပ်၍ရေးသားရသည်။ အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားတွင်မူ ဝိဘတ် (Prepositions) များသည် နာမ်များ၏ ရှေ့တွင် တည်ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကျောင်းသို့ သွားသည်" ကို အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားဖြင့် "gaa n'ụlọ akwụkwọ" ဟု ပြန်ဆိုပြီး ဤနေရာတွင် "n'" သည် ဝိဘတ်ဖြစ်ကာ "ụlọ akwụkwọ" (ကျောင်း) ၏ ရှေ့တွင် ထားရှိရသည်။ ဤကဲ့သို့ နေရာလွဲပြောင်းမှုများကို ဘာသာပြန်သူက ချက်ချင်း သတိပြုမိရန် လိုအပ်သည်။
၂။ နာမ်စားစနစ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူမှုဆက်ဆံရေး (Pronoun System and Respect Levels)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် လူမှုအဆင့်အတန်း၊ ရိုသေမှုနှင့် ရင်းနှီးမှုအလိုက် နာမ်စားများစွာ ရှိသည်။ ဥပမာ - "ကျွန်တော်"၊ "ကျွန်မ"၊ "ဦးဇင်း"၊ "မင်း"၊ "ညည်း" စသဖြင့် ဖြစ်သည်။ အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်စားစနစ်မှာ ပိုမိုရိုးရှင်းပြီး ကျား၊ မ ခွဲခြားမှုမရှိသော နာမ်စား "ọ" သို့မဟုတ် "ọ na" ကို အသုံးပြုသည်။ သို့သော် ရိုသေလေးစားမှုကို ဖော်ပြရန်အတွက် အစ်ဂ်ဘိုတွင် စကားလုံးအသုံးအနှုန်းနှင့် လေသံပြောင်းလဲမှုများကို အသုံးပြုရသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့နာမ်စားများ၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်းများကို အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သင့်လျော်သော စကားလုံးရွေးချယ်မှုများဖြင့် အစားထိုးရန် အထူးဂရုစိုက်ရမည်။
အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားသည် ကြိယာများကို အခြေခံ၍ စကားလုံးအသစ်များ တည်ဆောက်ရာတွင် ကြိယာနောက်ဆက်တွဲ (Verb Suffixes) များကို များစွာအသုံးပြုသည်။ ယင်းကို Agglutination ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်လည်း ကြိယာတစ်ခု၏နောက်တွင် ကူညီကြိယာများနှင့် ဝိဘတ်များစွာ တွဲဖက်သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။ သို့သော် အစ်ဂ်ဘိုတွင် ကြိယာတစ်ခုတည်း၌ပင် ရှေ့ဆက်၊ နောက်ဆက်များနှင့် ကြိယာအမြစ် (Verb Root) များ ပေါင်းစပ်ပြီး ရှည်လျားသော စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖော်ဆောင်လေ့ရှိရာ၊ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ထိုပူးပေါင်းစကားလုံးများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် လိုအပ်သည်။
၃။ သရသံသဟဇာတဖြစ်မှုစနစ်နှင့် အသံနေအသံထားစနစ် (Vowel Harmony and Tones)
အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကား၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ သရသံသဟဇာတဖြစ်မှု (Vowel Harmony) စနစ် ဖြစ်သည်။ အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားတွင် သရသံ ၈ လုံးရှိပြီး ယင်းတို့ကို လျှာခင်အနေအထားအပေါ် မူတည်၍ အုပ်စုကြီး နှစ်စုခွဲထားသည်။ စကားလုံးတစ်လုံးအတွင်းရှိ သရများသည် အုပ်စုတစ်ခုတည်းမှသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော စည်းမျဉ်းရှိသည်။ မြန်မာဘာသာပြန်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် ဤစနစ်ကို နားလည်ထားမှသာ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံ အမှားအယွင်းမရှိ ပြန်ဆိုနိုင်မည် ဖြစ်သည်။
သရသံသဟဇာတဖြစ်မှုစနစ် (Vowel Harmony) ကို ပိုမိုနားလည်စေရန် ရှင်းပြရလျှင် အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားရှိ သရများကို အုပ်စု A (Light Vowels: a, ọ, ị, ụ) နှင့် အုပ်စု B (Heavy Vowels: e, o, i, u) ဟု ခွဲခြားထားသည်။ စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ သို့မဟုတ် စကားစုများ တည်ဆောက်သည့်အခါ ဤအုပ်စုနှစ်ခုမှ သရများကို ရောနှောအသုံးပြုလေ့မရှိဘဲ သက်ဆိုင်ရာအုပ်စုအလိုက်သာ သဟဇာတဖြစ်အောင် ပေါင်းစပ်ရသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် ဤကဲ့သို့သော သရသံသဟဇာတဖြစ်မှု ဥပဒေသမရှိသဖြင့် မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုသူများသည် အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကား၏ ဤသဘောသဘာဝကို အထူးအလေးထား လေ့လာထားရမည် ဖြစ်သည်။
ထို့အပြင် ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံးသည် အသံနေအသံထားစနစ် (Tonal Languages) ကို အသုံးပြုကြသော်လည်း ၎င်းတို့၏ သဘောသဘာဝမှာ မတူညီကြပေ။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် အသံနိမ့်၊ အသံမြင့်၊ သံတိုနှင့် အသံပြတ်ဟူ၍ အခြေခံအသံလေးမျိုးရှိပြီး၊ အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားတွင်မူ အသံမြင့် (High Tone)၊ အသံနိမ့် (Low Tone) နှင့် အောက်ကျသံ (Downstep) တို့ ရှိသည်။ အစ်ဂ်ဘိုစာရေးသားရာတွင် အသံသင်္ကေတများ (Tone Marks) ကို မှန်ကန်စွာ မထည့်သွင်းပါက အဓိပ္ပာယ် လုံးဝလွဲမှားသွားနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "oke" ဆိုသော စကားလုံးသည် အသံအနိမ့်အမြင့်အလိုက် "ကြွက်" သို့မဟုတ် "အပိုင်းကဏ္ဍ" သို့မဟုတ် "အဖို" ဟု ကွဲပြားခြားနားစွာ အဓိပ္ပာယ်ရရှိနိုင်သည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တိုက်ဆိုင်ညှိနှိုင်းမှု (Cultural Equivalence)
ဘာသာစကားတစ်ခုမှ အခြားတစ်ခုသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်လဲလှယ်ခြင်းထက် ယဉ်ကျေးမှုချင်း ချိတ်ဆက်ပေးရန် ပိုမိုလိုအပ်သည်။ မြန်မာယဉ်ကျေးမှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာအခြေခံနှင့် အရှေ့တောင်အာရှဓလေ့စရိုက်များ လွှမ်းမိုးထားပြီး အစ်ဂ်ဘိုယဉ်ကျေးမှုသည် အာဖရိကတိုက် နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံတောင်ပိုင်း၏ မျိုးနွယ်စုဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာလွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် အလေးအမြတ်ထားသုံးစွဲသော "ကျေးဇူးတော်"၊ "ကံ၊ ကံ၏အကျိုး"၊ "နိဗ္ဗာန်" စသည့် စကားလုံးများကို အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် အစ်ဂ်ဘိုတို့၏ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုစနစ် (Odinani) သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝအသုံးအနှုန်းများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး တူညီသောအဓိပ္ပာယ်ကို ရှာဖွေရမည်ဖြစ်သည်။ အလားတူပင် အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားတွင် အလွန်အရေးပါသော "Chi" (တစ်ဦးချင်းစီ၏ ကိုယ်စောင့်နတ် သို့မဟုတ် ကံကြမ္မာ) ဟူသော အယူအဆကို မြန်မာဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာ၌ ရိုးရှင်းသော ဘာသာပြန်ရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ နောက်ခံရှင်းလင်းချက် သို့မဟုတ် အနီးစပ်ဆုံး မြန်မာ့ယုံကြည်မှု ဝေါဟာရများဖြင့် ညှိနှိုင်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။
၅။ မြန်မာ-အစ်ဂ်ဘို ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ (Tips for Translators)
ဤဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား အောင်မြင်စွာ ပြန်ဆိုနိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါနည်းဗျူဟာများကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သင့်သည်-
- ကွဲပြားခြားနားသော ဒေသန္တရစကားများကို သတိပြုပါ- အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားတွင် ဒေသန္တရစကား (Dialects) အမြောက်အမြားရှိသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် လူတိုင်းနားလည်နိုင်သော ဗဟိုအစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကား (Central Igbo သို့မဟုတ် Igbo Izugbe) ကို အခြေခံ၍ ပြန်ဆိုရန် လိုအပ်သည်။
- တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ- စကားစုများ၊ စကားပုံများနှင့် တင်စားချက်များကို ဘာသာပြန်ရာတွင် စကားလုံးတစ်လုံးချင်း ပြန်ဆိုခြင်းထက် မူရင်းအဓိပ္ပာယ်ကို သဘောပေါက်စေမည့် အစ်ဂ်ဘိုစကားပုံများနှင့် အစားထိုး အသုံးပြုပါ။
- နည်းပညာသုံး ကိရိယာများနှင့် ကိုးကားချက်များကို အသုံးပြုပါ- အွန်လိုင်းအဘိဓာန်များ၊ ဘာသာစကားဖိုရမ်များနှင့် အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားကျွမ်းကျင်သူများ၏ အကူအညီကို ရယူပါ။ အထူးသဖြင့် ရှုပ်ထွေးသော သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံများကို ပြန်လည်စစ်ဆေးရန် အစ်ဂ်ဘိုမိခင်ဘာသာစကားပြောဆိုသူ (Native Speaker) တစ်ဦးနှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခြင်းက အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။
- ရှေ့နောက်အကြောင်းအရာ (Context) ကို အလေးထားပါ- စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီထက် စာပိုဒ်တစ်ခုလုံး၏ ရှေ့နောက်စီးဆင်းမှုကို ကြည့်ရှုပြီးမှသာ ဆီလျော်အောင် ညှိနှိုင်းပြန်ဆိုပါ။
၆။ နိဂုံးချုပ် သုံးသပ်ချက်
မြန်မာဘာသာစကားမှ အစ်ဂ်ဘိုဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ကွဲပြားခြားနားသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားတံတားနှစ်ခုကို ချိတ်ဆက်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါစနစ်များ၊ အသံအနိမ့်အမြင့်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ထူးခြားချက်များကို သေချာစွာ နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းဖြင့် တိကျပြီး သဘာဝကျသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုများကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ အထက်ဖော်ပြပါ လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် အကြံပြုချက်များသည် မြန်မာ-အစ်ဂ်ဘို ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းများတွင် အရည်အသွေးမြင့်မားသော ရလဒ်များရရှိစေရန်အတွက် များစွာအထောက်အကူပြုနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။