Þýðingar á milli íslensku og slóvakísku spanna brú á milli tveggja ólíkra greina indóevrópsku málaættarinnar: norðurgermanskra mála annars vegar og vesturslavneskra mála hins vegar. Þótt bæði málin einkennist af flókinni beygingarfræði og ríkri sögu, er uppbygging þeirra og málfræðikerfi um margt ólíkt. Fyrir þýðendur er þetta ferli ekki aðeins spurning um að finna samsvarandi orð í orðabók, letta krefst það djúps skilnings á setningafræðilegri uppbyggingu, hvernig merking er tjáð með beygingum og hvernig menningarlegur bakgrunnur mótar samskipti í hvoru landi fyrir sig. Aukin viðskiptatengsl, ferðaþjónusta og menningarsamskipti milli Íslands og Slóvakíu gera það að verkum að þörfin á nákvæmum og vönduðum þýðingum fer vaxandi, og því er mikilvægt að átta sig á þeim flækjum sem geta komið upp í þessu ferli.
Fallbeygingarkerfið: Fjórir flokkar gegn sex
Eitt stærsta málfræðilega verkefnið við þýðingar úr íslensku yfir í slóvakísku er munurinn á fallbeygingarkerfunum. Íslenska hefur fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) sem stýrast af sögnum, forsetningum eða lýsingarorðum. Slóvakíska notar hins vegar sex virk föll (nefnifall, eignarfall, þágufall, þolfall, staðarfall og tækisfall). Hvert þessara falla hefur sínar eigin reglur um stýringu og oft er engin einföld samsvörun á milli mála.
Sem dæmi má nefna staðarfallið (lokál) og tækisfallið (inštrumentál) í slóvakísku, sem eiga sér ekki beina hliðstæðu í íslensku beygingarkerfi. Þegar þýtt er úr íslensku þarf oft að endurgera íslenskar forsetningarsetningar yfir í viðeigandi fall í slóvakísku. Forsetningin „með“ í íslensku getur til dæmis krafist tækisfals í slóvakísku án forsetningar, eða með forsetningunni „s“ (fylgt eftir af tækisfalli) eftir því hvort átt er við tæki eða samneyti. Nákvæmni í fallastýringu er lykilatriði til að textinn hljómi náttúrulega og sé málfræðilega réttur á slóvakísku.
Sagnir og sagnhorf: Dokonavý og ódokonavý háttur
Annar mikilvægur munur lýtur að sagnakerfinu, sérstaklega því sem kallast sagnhorf (e. aspect). Í slóvakísku, eins og öðrum slavneskum málum, skiptast sagnir í tvo meginflokka: ólokin sagnhorf (nedokonavý vid) og lokin sagnhorf (dokonavý vid). Ólokin sagnhorf lýsa ferli sem er í gangi, endurteknum athöfnum eða ástandi án þess að vísað sé til loka þess. Lokin sagnhorf lýsa hins vegar athöfn sem er lokið eða hefur náð ákveðnu marki.
Íslenska notar ekki þetta kerfi beint. Þess í stað treystir íslenskan á tíðir sagna, hjálparsagnir (eins og „vera að“ gera eitthvað til að tákna yfirstandandi verknað) eða atviksorð til að afmarka tíma og eðli verknaðarins. Þegar þýtt er yfir í slóvakísku verður þýðandinn að greina samhengið í íslenska textanum til að velja rétt sagnhorf. Ef þýðandi velur rangt sagnhorf getur það breytt merkingu setningarinnar verulega, til dæmis breytt yfirstandandi lýsingu í fullyrðingu um að eitthvað sé endanlega búið, sem gæti ruglað lesandann.
Kyn, beygingar og flokkun nafnorða eftir lífgun
Bæði íslenska og slóvakíska flokka nafnorð í þrjú kyn: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Samræmi lýsingarorða, ábendingarfornafna og talna við nafnorð er mikilvægur málfræðilegur þáttur í báðum málum. Hins vegar bætir slóvakíska við flóknu stigi með því að greina á milli lífrænna (lífandi, e. animate) og ólífrænna (ólifandi, e. inanimate) nafnorða í karlkyni. Þessi greinarmunur hefur veruleg áhrif á beygingu orða, sérstaklega í þolfalli og eignarfalli eintölu og fleirtölu.
Íslenska þekkir ekki þessa skipulögðu málfræðilegu skiptingu milli lifandi og ólifandi fyrirbæra, þótt kynið stýri beygingunni. Við þýðingu yfir í slóvakísku þarf því að tryggja að karlkynsnafnorð beygist rétt eftir því hvort átt er við persónu (eða stundum dýr) eða dauðan hlut. Þetta á einnig við um lýsingarorðin sem fylgja þeim. Villur á þessu sviði sýna strax að textinn er vélþýddur eða unnin af einhverjum sem ekki hefur náð valdi á undirstöðum slóvakískrar málfræði.
Orðaröð, áherslur og flæði upplýsinga
Íslensk setningagerð fylgir að mestu leyti svokallaðri V2-reglu (sögn í öðru sæti), þar sem persónubeygða sögnin verður að vera í öðru sæti setningarinnar, jafnvel þótt aðrir liðir séu færðir fremst. Orðaröðin er tiltölulega stíf í samanburði við slavnesk mál. Í slóvakísku er orðaröðin hins vegar mun frjálsari. Þar sem fallbeygingar sýna skýrt hvaða hlutverki hvert orð gegnir í setningunni (hvað er frumlag, andlag osfrv.), geta slóvakískir málhafar raðað orðum á marga vegu án þess að málfræðileg merking glatist.
Þessi frjálsa orðaröð í slóvakísku er notuð til að stýra áherslum og upplýsingaflæði (þema og nýnæmi). Nýjar eða mikilvægustu upplýsingarnar eru oft settar aftast í setninguna á slóvakísku. Ef þýðandi fylgir íslensku orðaröðinni of bókstaflega yfir í slóvakísku getur textinn orðið stífur, stirður og jafnvel valdið misskilningi vegna rangrar áherslu. Góður þýðandi endurskipuleggur setninguna þannig að hún falli að náttúrulegu flæði slóvakísks máls.
Menningarleg staðfæring og kurteisisform (Þúun og þérun)
Fyrir utan hreina málfræði spila menningarlegir þættir stórt hlutverk í þýðingum. Íslenskt samfélag er þekkt fyrir mikla jafnréttiskennd og óformleg samskipti. Á Íslandi er nánast undantekningarlaust notað persónufornafnið „þú“ og fólk ávarpað á skírnarnafni, hvort sem rætt er við ráðherra, forstjóra eða náinn vin. Gamla þérunin er nánast horfin úr daglegu máli.
Í Slóvakíu er staðan allt önnur. Þar ríkir skýr greinarmunur á óformlegu ávarpi (túkanie - þar sem fornafnið „ty“ er notað) og formlegu ávarpi (vykanie - þar sem fornafnið „vy“ og fleirtölubeyging sagna er notuð). Formlega ávarpið er notað í öllum viðskiptalegum, opinberum og faglegum samskiptum, sem og þegar rætt er við ókunnuga eða eldra fólk. Þegar texti er þýddur úr íslensku yfir í slóvakísku verður þýðandinn að meta markhópinn vandlega. Handbók fyrir starfsmenn, vefsíða fyrirtækis eða tölvupóstur þarf yfirleitt að nota formlega ávarpið á slóvakísku, jafnvel þótt íslenski frumtextinn sé mjög persónulegur og óformlegur.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
- Greining á sagnhorfi: Áður en byrjað er að þýða sögn, skal greina hvort verið er að lýsa ferli sem stendur yfir eða atburði sem er lokið. Þetta auðveldar val á milli ólokinna (nedokonavý) og lokinna (dokonavý) sagna á slóvakísku.
- Hættan við brúarmál: Þar sem fáir þýðendur starfa beint á milli íslensku og slóvakísku er oft notast við ensku eða þýsku sem brúarmál (e. pivot language). Þetta getur leitt til þess að blæbrigði glatist eða villur úr millimálinu smitist yfir. Ef nota þarf brúarmál er mikilvægt að bera lokatextann saman við upprunalega íslenska textann til að tryggja að kjarninn hafi skilað sér.
- Val á réttu málstigi: Gætið þess að meta samhengið rétt til að velja á milli „ty“ (óformlegt) og „vy“ (formlegt) í slóvakíska textanum. Rangt val getur valdið móðgun eða látið textann líta út fyrir að vera ófagmannlegur.
- Nýtið frjálsa orðaröð: Festist ekki í íslensku setningagerðinni. Leyfið ykkur að endurskipuleggja setningar í slóvakísku til að ná fram betra flæði og leggja réttar áherslur á nýjar upplýsingar.
- Staðbundin rýni: Látið alltaf innfæddan slóvakískan ritstjóra eða þýðanda lesa yfir textann til að tryggja að orðalag sé eðlilegt og að engar málfræðilegar fallavillur hafi smeygt sér inn í beygingarnar.