Қазақ және албан тілдері арасындағы аударма процесі — мүлдем басқа тілдік отбасыларға жататын екі жүйенің тоғысуын талап ететін күрделі шығармашылық әрі аналитикалық жұмыс. Түркі тілдерінің алтай тобына жататын агглютинативті қазақ тілі мен үндіеуропалық тілдер отбасының жеке тармағын құрайтын флективті албан тілінің құрылымдық ерекшеліктері айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл мақалада қазақша-албанша аударманың негізгі заңдылықтары, кездесетін грамматикалық кедергілер және оларды еңсерудің тиімді жолдары егжей-тегжейлі қарастырылады.
Синтаксистік құрылым: SOV және SVO жүйелерінің қақтығысы
Аударма барысында бірінші кезекте көзге түсетін айырмашылық — сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі. Қазақ тілінде синтаксистік модель SOV (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш / Subject-Object-Verb) принципіне негізделген, яғни етістік әрқашан сөйлемнің соңында орналасады. Ал албан тілінде негізгі құрылым SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш / Subject-Verb-Object) форматында болады.
Бұл айырмашылық аудармашыдан сөйлемді сөзбе-сөз емес, мағыналық блоктар бойынша толық қайта құруды талап етеді. Мысалы, қазақ тіліндегі "Мен кітапты оқып шықтым" деген сөйлем албан тіліне аударылғанда "Unë lexova librin" (сөзбе-сөз: "Мен оқыдым кітапты") болып өзгереді. Күрделі сөйлемдерде, әсіресе қатыстық бағыныңқы сөйлемдерде, бұл синтаксистік трансформация сөйлемнің бүкіл архитектоникасын өзгертуді қажет етеді.
Морфологиялық айырмашылықтар: Агглютинация мен Флекция
Қазақ тілі — агглютинативті тіл. Мұнда сөз түбіріне түрлі грамматикалық мағына беретін жұрнақтар мен жалғаулар тізбектеліп жалғанады. Албан тілі болса флективті тілдерге жатады, мұнда бір ғана жалғау бірнеше грамматикалық мағынаны (мысалы, сан, септік, тек категорияларын) қатар білдіруі мүмкін.
Осыған байланысты келесі мәселелер туындайды:
- Септік жүйесі: Қазақ тілінде 7 септік бар, олар арнайы септік жалғаулары арқылы өрнектеледі. Албан тілінде бес септік (emërore, gjinore, dhanore, kallëzore, rrjedhore) қолданылады. Аудармашы қазақ тіліндегі септік жалғауларының мағынасын албан тіліндегі тиісті септіктерге немесе көмекші сөздерге (алғышарттарға - preposition) сәйкестендіруі керек.
- Сөзжасам: Қазақ тіліндегі етістіктерден туындайтын күрделі құрылымдарды албан тіліне аудару үшін көбіне сипаттамалық конструкцияларды немесе қосымша көмекші сөздерді пайдалану қажет болады.
Грамматикалық тек (Род) категориясының маңыздылығы
Албан тілінде үндіеуропалық тілдерге тән грамматикалық тек (род) категориясы өте белсенді рөл атқарады. Зат есімдер ер (maskullore), әйел (femërore) және сирек жағдайда орта (asnjanëse) текке бөлінеді. Тек категориясы тек зат есімдерге ғана емес, онымен байланысып тұрған сын есімдерге, есімдіктерге және артикльдерге де әсер етеді.
Қазақ тілінде грамматикалық тек категориясы мүлдем жоқ. Сондықтан аудармашы мәтін контексіне қарай әрбір зат есімнің албан тіліндегі тегін дәл анықтап, онымен байланысатын сын есімдер мен есімдіктердің жалғауларын дұрыс сәйкестендіруі тиіс. Мысалы, қазақ тіліндегі "жақсы дос" тіркесі албан тілінде дос ер адам (shok) немесе әйел адам (shoqe) болуына байланысты "shok i mirë" немесе "shoqe e mirë" деп түрліше аударылады.
Белгілілік және белгісіздік категориясы
Албан тілінің тағы бір маңызды ерекшелігі — зат есімдердің белгілілік (trajta e shquar) және белгісіздік (trajta e pashquar) формаларының болуы. Бұл категория зат есімнің соңына жалғанатын арнайы жалғаулар (мысалы, -i, -u ер тегі үшін, -a, -ja әйел тегі үшін) арқылы жүзеге асады.
Қазақ тілінде белгілілік мағынасы көбіне сілтеу есімдіктері ("бұл", "сол") немесе табыс септігінің қолданылуы арқылы берілсе, белгісіздік "бір" сөзі немесе атау септігі арқылы білдіріледі. Мысалы:
- "Кітап үстелде жатыр" (Белгілі бір кітап туралы сөз болса) -> "Libri është mbi tavolinë" (Белгілілік формасы).
- "Маған кітап берші" -> "Më jep një libër" (Белгісіздік формасы, "një" сөзімен беріледі).
Бұл ерекшелікті ескермеу албан тіліндегі сөйлемнің табиғилығын бұзып, мағыналық қателіктерге әкеп соғуы мүмкін.
Етістік жүйесі және шақтардың сәйкестігі
Албан тіліндегі етістіктердің шақтары мен райлары өте күрделі жүйені құрайды. Онда ашық рай (dëftore), бұйрық рай (urdhërore), шартты рай (kushtore), қалау рай (dëshirore), сондай-ақ албан тіліне ғана тән таңғалу/таңырқау райы (mënyra habitore) бар. Шақтар да өз ішінде өткен шақтың бірнеше түріне (бұрынғы өткен шақ, ауыспалы өткен шақ, аяқталған өткен шақ және т.б.) бөлінеді.
Қазақ тіліндегі етістіктің шақтары (осы шақ, өткен шақ, келер шақ) мен олардың жасалу жолдары албан тіліндегі аналогтарымен әрдайым сәйкес келе бермейді. Әсіресе, қазақ тіліндегі көсемшелер мен есімшелер арқылы жасалатын күрделі етістікті құрылымдарды албан тіліне аудару үшін тиісті шақты және етістік райын таңдауда өте мұқият болу керек.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақшадан албаншаға сапалы аударма жасау үшін келесі кәсіби кеңестерді орындау ұсынылады:
- Мәтіннің синтаксистік трансформациясын жасаңыз: Қазақша сөйлемді аудармас бұрын оның мағыналық ядросын (кім? не істеді? неге?) анықтап алып, албан тілінің SVO құрылымына сәйкес қайта құрастырыңыз.
- Род пен септік жалғауларын тексеріңіз: Сын есімдер мен есімдіктердің зат есімнің тегіне (родына) және санына сәйкес келуін үнемі қадағалаңыз.
- Артикльдерді дұрыс қолданыңыз: Албан тіліндегі байланыстырушы артикльдердің (i, e, të, së) қолданылу ережелерін мұқият оқып үйреніңіз, өйткені олар сын есімдер мен ілік септігіндегі зат есімдерді байланыстыруда шешуші рөл атқарады.
- Сөздік қор мен фразеологизмдерді локализациялаңыз: Мәдени ерекшеліктерді ескере отырып, қазақ тіліндегі мақал-мәтелдер мен идиомаларды албан тіліне сөзбе-сөз аудармай, мағыналық баламаларын (эквиваленттерін) іздеңіз.
- Технологиялық құралдарды қолданыңыз: Кәсіби сөздіктермен қатар, контекстік аударма құралдарын (мысалы, Glosbe немесе арнайы лингвистикалық корпустарды) пайдаланып, сөздердің сөйлем ішіндегі үйлесімділігін тексеріп отырыңыз.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен албан тіліне аудару — тек сөздерді алмастыру емес, екі бөлек әлемді байланыстыру өнері. Тілдердің грамматикалық, синтаксистік және мәдени айырмашылықтарын терең түсіну ғана оқырманға түсінікті әрі табиғи естілетін жоғары сапалы аударма мәтінін жасауға мүмкіндік береді.