ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေး ကဏ္ဍတွင် မတူကွဲပြားသော ဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား အပြန်အလှန် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် အလွန်အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။ အထူးသဖြင့် ဆိုင်နို-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော ဗမာဘာသာစကားနှင့် အင်ဒို-ယူရိုပီယံ (Indo-European) မိစုဝင် ဆလဗစ်ဘာသာစကားခွဲတစ်ခုဖြစ်သော ဘော့စနီးယားဘာသာစကား (Bosnian Language) တို့အကြား ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ထူးခြားဆန်းသစ်ပြီး စိန်ခေါ်မှု အလွန်များပြားသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးသည် ဗမာဘာသာစကားမှ ဘော့စနီးယားဘာသာစကားသို့ တိကျစွာ ပြန်ဆိုနိုင်ရန်အတွက် သိရှိထားရမည့် သဒ္ဒါ၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နည်းဗျူဟာပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံအချက်များကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြထားသည်။
၁။ သဒ္ဒါနှင့် ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ အခြေခံကွဲပြားခြားနားမှုများ
ဗမာဘာသာစကားနှင့် ဘော့စနီးယားဘာသာစကားတို့သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ချင်း လုံးဝမတူညီကြပေ။ ဘာသာပြန်တစ်ဦးအနေဖြင့် ဤကွာခြားချက်များကို နှိုင်းယှဉ်သိရှိထားမှသာ အဓိပ္ပာယ်ပြည့်စုံပြီး သဘာဝကျသော ဘာသာပြန်မှုကို ထုတ်လုပ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။
က။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံစနစ် (Word Order)
ဗမာဘာသာစကား၏ အခြေခံဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ ကတ္တား-ကံ-ကိရိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- "ကျွန်တော် စာအုပ်ဖတ်သည်။" ဟူသော ဝါကျတွင် "ကျွန်တော်" (Subject)၊ "စာအုပ်" (Object) နှင့် "ဖတ်သည်" (Verb) ဟူ၍ အစဉ်လိုက် ရှိနေသည်။ သို့သော် ဘော့စနီးယားဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကိရိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို အဓိကထား အသုံးပြုသည်။ ထို့ကြောင့် အထက်ပါဝါကျကို ဘော့စနီးယားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုလျှင် "Ja čitam knjigu" (ကျွန်တော်-ဖတ်သည်-စာအုပ်) ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုသည့်အခါ မူရင်းဝါကျ၏ ကိရိယာကို ဝါကျအလယ်သို့ ဆွဲယူကာ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရမည် ဖြစ်သည်။
ခ။ နာမ်ဝိဘတ်စနစ်နှင့် သဒ္ဒါကိန်းများ (Noun Cases and Inflections)
ဘော့စနီးယားဘာသာစကားသည် အလွန်အမင်း ဝိဘတ်ပြောင်းလဲမှုများသော (Highly Inflected) ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် ကာရကဝိဘတ် (Cases) ၇ မျိုး ရှိသည်။ နာမ်တစ်ခုစီသည် ဝါကျအတွင်းရှိ ယင်း၏လုပ်ဆောင်ချက်နှင့် အနေအထားအပေါ် မူတည်၍ အဆုံးသတ်သံများ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ဗမာဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်နောက်ကပ် ဝိဘတ်များ (ဥပမာ- သည်၊ ကို၊ ၏၊ ၌) ကို အသုံးပြု၍ ဝါကျ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို သတ်မှတ်သည်။ ဘော့စနီးယားဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ရာတွင် ဗမာဝိဘတ်များ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဘော့စနီးယား၏ သင့်လျော်သော ကာရကဝိဘတ် အဆုံးသတ်များ (Nominative, Genitive, Dative, Accusative, Vocative, Locative, Instrumental) နှင့် တိကျစွာ ချိတ်ဆက်မိရန် လိုအပ်သည်။
ဂ။ သဒ္ဒါနည်းကျ လိင်ခွဲခြားမှု (Grammatical Gender)
ဘော့စနီးယားဘာသာတွင် သက်ရှိသက်မဲ့ နာမ်အားလုံး၌ ကျား၊ မ သို့မဟုတ် ကြားလိင် (Masculine, Feminine, Neuter) ဟူ၍ လိင်ခွဲခြားမှုစနစ် ရှိသည်။ ဤလိင်သတ်မှတ်ချက်သည် ၎င်းနှင့် တွဲဖက်သုံးစွဲသည့် နာမဝိသေသနများနှင့် ကိရိယာများအပေါ်တွင်လည်း တိုက်ရိုက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဗမာဘာသာစကားတွင် လူပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် သက်ရှိအချို့အတွက်သာ လိင်ညွှန်းကိန်းများ သုံးနှုန်းပြီး သဒ္ဒါနည်းအရ ကျား၊ မ ခွဲခြားမှု မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဗမာဘာသာမှ ဘော့စနီးယားသို့ ပြန်ဆိုသည့်အခါ သက်ဆိုင်ရာ နာမ်များ၏ သဒ္ဒါနည်းကျ လိင်ကို အဘိဓာန်တွင် သေချာစွာ စစ်ဆေးပြီးမှသာ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံကို မှန်ကန်အောင် ဆောက်လုပ်ရမည်ဖြစ်သည်။
၂။ ကိရိယာပြောင်းလဲမှုများနှင့် အချိန်ကာလ (Verbal Aspect and Tense)
ဗမာဘာသာစကားတွင် အချိန်ကာလကို ဖော်ပြရန်အတွက် ကိရိယာနောက်ဆက်တွဲ ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည့် "ခဲ့" (အတိတ်)၊ "နေ" (ပစ္စုပ္ပန်)၊ "မည်" (အနာဂတ်) စသည်တို့ကို အသုံးပြုသည်။ ဘော့စနီးယားဘာသာစကားတွင်မူ ကိရိယာဖွဲ့စည်းပုံသည် ပိုမိုနက်နဲပြီး ကိရိယာ၏ ပြီးမြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် မပြီးမြောက်ခြင်းသဘော (Perfective and Imperfective Aspects) ကို ခွဲခြားသုံးနှုန်းရသည်။ ထို့ပြင် ကတ္တား၏ လူပုဂ္ဂိုလ် (ပထမ၊ ဒုတိယ၊ တတိယ) နှင့် ကိန်း (အနည်းကိန်း၊ အများကိန်း) အလိုက် ကိရိယာ၏ အဆုံးသတ်များ ပြောင်းလဲသွားသဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် မူရင်းဗမာဝါကျ၏ အဓိပ္ပာယ်နောက်ခံနှင့် လုပ်ဆောင်ချက် အချိန်ကာလကို သေချာစွာ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။
၃။ နာမ်အညွှန်းကိန်းများနှင့် အက္ခရာစနစ်များ (Classifiers and Writing Systems)
ဗမာဘာသာစကားသည် နာမ်များကို ရေတွက်ရာတွင် သီးခြားအညွှန်းကိန်းများ (Classifiers/Numerical Classifiers) ကို အသုံးပြုရသည်။ ဥပမာ- "ခွေး သုံးကောင်"၊ "လူ ငါးယောက်"၊ "စာအုပ် နှစ်အုပ်" စသည်ဖြင့် နာမ်အမျိုးအစားအလိုက် "ကောင်"၊ "ယောက်"၊ "အုပ်" စသော စကားလုံးများ ထည့်သွင်းရသည်။ ဘော့စနီးယားဘာသာစကားတွင် ဤကဲ့သို့သော အညွှန်းကိန်းများ လုံးဝမရှိဘဲ နာမ်များကို တိုက်ရိုက်အများကိန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲကာ နံပါတ်နောက်တွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုသည်။ ဤအချက်သည် ဗမာဘာသာစကားမှ ဘော့စနီးယားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် စာသားများကို ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းကျစ်လျစ်စေသည်။
ထို့အပြင် စာရေးစနစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဗမာဘာသာစကားသည် ကဗျာဆန်ပြီး လှပသော ဗမာအက္ခရာများ (Burmese Script) ကို အသုံးပြုသော်လည်း ဘော့စနီးယားဘာသာစကားသည် အဓိကအားဖြင့် လက်တင်အက္ခရာ (Latin alphabet) ကို အသုံးပြုပြီး တစ်ခါတစ်ရံ ဆိုင်ရီလစ်အက္ခရာ (Cyrillic alphabet) ကိုလည်း အသုံးပြုသည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ဘော့စနီးယားအက္ခရာများတွင် ပါဝင်သော ဒိုင်ယာခရစ်တစ် အမှတ်အသားများ (ဥပမာ- č, ć, dž, đ, š, ž) ကို မှန်ကန်စွာ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံ ရေးသားနိုင်ရန် အရေးကြီးသည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများနှင့် ဘာသာပြန်ခြင်းအနုပညာ
ဘာသာစကားတစ်ခုကို ပြန်ဆိုရာတွင် သဒ္ဒါနည်းကျ မှန်ကန်ရုံဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ ယဉ်ကျေးမှုအရ လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိစေရန် ဒေသအလိုက် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ခြင်း (Localization) သည်လည်း လွန်စွာအရေးကြီးသည်။
- နာမ်စားများနှင့် လောကဝတ်များ- ဗမာဘာသာစကားတွင် သုံးနှုန်းသော လူမှုရေးရာ ဆက်ဆံရေး နာမ်စားများ (ဥပမာ- ဦးလေး၊ ဒေါ်ဒေါ်, အစ်ကို, အစ်မ, ညီမ) သည် အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး ယဉ်ကျေးမှုကို ဖော်ပြသည်။ ဘော့စနီးယားဘာသာစကားတွင်မူ အများအားဖြင့် သာမန်အရင်းနှီးဆုံးသူများကို "Ti" (မင်း) ဟု သုံးပြီး၊ အဆင့်အတန်းမြင့်သူ သို့မဟုတ် သူစိမ်းများကို "Vi" (လူကြီးမင်း/သင်တို့) ဟု သုံးသည်။ ဗမာဘာသာစကားမှ ပြန်ဆိုရာတွင် ပြောဆိုသူနှစ်ဦး၏ ဆက်ဆံရေးကို အကဲဖြတ်ပြီး သင့်လျော်သော အသုံးအနှုန်းကို ရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။
- အီဒီယံနှင့် စကားပုံများ (Idioms and Proverbs): ဗမာစကားပုံများနှင့် တင်စားချက်များကို ဘော့စနီးယားဘာသာသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက ဖတ်ရှုသူများအတွက် နားလည်ရခက်ခဲစေသည်။ ဥပမာ- "ဆားငန်ရေသောက်" ဟူသော စကားစုကို တိုက်ရိုက်မပြန်ဘဲ အတွေ့အကြုံရှိသူ သို့မဟုတ် လောကဓံကို ဖြတ်သန်းဖူးသူ ဟူသော ဆိုလိုရင်းကို ဘော့စနီးယားဘာသာစကား၏ ဒေသသုံးစကားလုံးများဖြင့် အစားထိုးပြန်ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။
၅။ ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ အခြေခံကွဲပြားခြားနားချက် နှိုင်းယှဉ်ဇယား
| စရိုက်လက္ခဏာ | ဗမာဘာသာစကား | ဘော့စနီးယားဘာသာစကား |
|---|---|---|
| ဘာသာစကားမိသားစု | ဆိုင်နို-တိဗက် (Sino-Tibetan) | အင်ဒို-ယူရိုပီယံ (Indo-European) |
| ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ | ကတ္တား-ကံ-ကိရိယာ (SOV) | ကတ္တား-ကိရိယာ-ကံ (SVO) |
| ကာရကဝိဘတ်များ | ဝိဘတ်ပစ္စည်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် | ကာရကဝိဘတ် ၇ မျိုး (Inflectional Cases) |
| သဒ္ဒါနည်းကျ လိင် | မရှိပါ | ရှိပါသည် (အထီး၊ အမ၊ ကြားလိင်) |
| နာမ်အညွှန်းကိန်းများ | အသုံးပြုရသည် (ဥပမာ- ကောင်၊ ယောက်) | မလိုအပ်ပါ |
| စာရေးစနစ် | ဗမာအက္ခရာ (Burmese Alphabet) | လက်တင် နှင့် ဆိုင်ရီလစ် အက္ခရာ |
၆။ ဗမာ-ဘော့စနီးယား ဘာသာပြန်ဆိုမှုအတွက် အဖိုးတန်လမ်းညွှန်ချက်များ
ဘာသာပြန်လုပ်ငန်း၏ အရည်အသွေးကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် အောက်ပါလက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်ချက်များကို လိုက်နာကျင့်သုံးရန် တိုက်တွန်းလိုပါသည်-
- ဝါကျတိုတိုနှင့် ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ရေးသားပါ- ဗမာဘာသာစကားတွင် စာပိုဒ်ရှည်ကြီးများကို ကော်မာများဖြင့် ဆက်တိုက် ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဘော့စနီးယားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုသည့်အခါ အဓိပ္ပာယ် ရှင်းလင်းပြတ်သားစေရန် ဝါကျတိုများအဖြစ် ပိုင်းဖြတ်ပြီး အစီအစဉ်တကျ ရေးသားသင့်သည်။
- အကြောင်းအရာဆက်စပ်မှုကို ဦးစားပေးပါ- ဗမာဘာသာဝါကျများတွင် ကတ္တားကို ချန်လှပ်ထားလေ့ရှိသဖြင့် ဘော့စနီးယားဘာသာသို့ မပြန်ဆိုမီ မူရင်းဝါကျတွင် ကတ္တားမှာ မည်သူဖြစ်သည်ကို ရှာဖွေပြီး ထည့်သွင်းပြန်ဆိုပါ။
- နည်းပညာသုံး ကိရိယာများကို အသုံးချပါ- ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းစဉ် ပိုမိုမြန်ဆန်ပြီး စကားလုံးအသုံးအနှုန်း တသမတ်တည်းရှိစေရန် ကွန်ပျူတာအထောက်အကူပြု ဘာသာပြန်စနစ်များ (CAT Tools) နှင့် သီးသန့်အဘိဓာန်များကို သင့်တင့်လျော်ကန်စွာ အသုံးပြုပါ။
- အရည်အသွေး ပြန်လည်ဆန်းစစ်ပါ- ဘာသာပြန်ပြီးပါက ဘော့စနီးယား မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူတစ်ဦးဦးထံမှ တုံ့ပြန်ချက်ရယူပြီး စာသားများ သဘာဝကျမကျကို အမြဲတစေ ပြန်လည်ဆန်းစစ်ပြင်ဆင်ပါ။
၇။ နိဂုံး
ဗမာဘာသာစကားမှ ဘော့စနီးယားဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စာပေစကားလုံးချင်း ချိတ်ဆက်ရုံသာမက ကွဲပြားခြားနားသော ယဉ်ကျေးမှုနှစ်ခုအကြား နားလည်မှုတံတားကို ဆောက်လုပ်ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါစိန်ခေါ်မှုများနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံကွဲပြားမှုများကို ကောင်းမွန်စွာနားလည်သဘောပေါက်ခြင်းဖြင့် အရည်အသွေးမြင့်မားပြီး ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို ဖန်တီးထုတ်လုပ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။