Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша яке аз воситаҳои муҳимтарини муоширати байнифарҳангӣ ба шумор меравад. Вақте сухан дар бораи тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони киняруанда (забони расмии Руанда) меравад, мо бо ду олами комилан мухталифи забоншиносӣ рӯбарӯ мешавем. Забони тоҷикӣ, ки ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ ва гурӯҳи забонҳои эронӣ тааллуқ дорад, дорои сохтор ва хусусиятҳои хоси худ мебошад. Аз тарафи дигар, киняруанда як забони банту буда, ба оилаи забонҳои нигер-конго тааллуқ дорад ва бо сохтори мураккаби агглютинативӣ ва системаи синфҳои исмии худ фарқ мекунад. Ин мақола ба таҳлили амиқи раванди тарҷума аз тоҷикӣ ба киняруанда, фарқиятҳои асосии грамматикӣ, наҳвӣ ва фарҳангӣ, ва пешниҳоди маслиҳатҳои касбӣ барои тарҷумонҳо бахшида шудааст.
Сохтори ҷумла ва тартиби калимаҳо: Аз SOV ба SVO
Яке аз мушкилоти аввалиндараҷае, ки тарҷумонҳо ҳангоми кор бо ин ду забон дучор мешаванд, фарқияти сохтори ҷумлаҳо мебошад. Забони тоҷикӣ одатан сохтори SOV (Фоил - Пурракунанда - Феъл)-ро истифода мебарад. Дар тоҷикӣ феъл қариб ҳамеша дар охири ҷумла қарор мегирад. Масалан: «Ман китобро хондам».
Баръакси ин, забони киняруанда аз сохтори наҳвии SVO (Фоил - Феъл - Пурракунанда) пайравӣ мекунад, ки дар он феъл пеш аз пурракунанда меояд. Ҷумлаи қаблии тоҷикӣ дар киняруанда чунин сохтор мегирад: «Ман хондам китобро» (Nosome igitabo). Агар тарҷумон сохтори наҳвии ҷумлаи тоҷикиро мустақим ба киняруанда интиқол диҳад, ҷумла комилан бемаънӣ ва нофаҳмо хоҳад шуд. Аз ин рӯ, бозсозии куллии ҷумлаҳо ҳангоми тарҷума як амри зарудӣ аст.
Системаи мураккаби синфҳои исм дар киняруанда
Агар дар забони тоҷикӣ категорияи ҷинсият (категорияи род) ва синфҳои исм вуҷуд надошта бошанд (ба истиснои баъзе фарқиятҳои хурди ҷондор ва беҷон дар ҷонишинҳо), дар забони киняруанда системаи исмҳо хеле мураккаб аст. Киняруанда дорои зиёда аз 16 синфи исмҳо мебошад. Ҳар як исм вобаста ба маънои худ (одамон, ҳайвонот, асбобҳо, мафҳумҳои абстрактӣ ва ғайра) ба яке аз ин синфҳо тааллуқ дорад.
Ин синфҳо барои тарҷумон мушкилии зиёд эҷод мекунанд, зеро онҳо мувофиқати грамматикиро дар тамоми ҷумла муайян мекунанд. Сифатҳо, ҷонишинҳо, шумораҳо ва ҳатто феълҳо бояд бо префикси исми асосӣ мувофиқат кунанд. Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ, ки дар он чунин сохтор вуҷуд надорад, тарҷумон бояд аввал исми мувофиқро дар киняруанда пайдо кунад, синфи онро муайян намояд ва сипас тамоми унсурҳои дигари ҷумларо бо он ҳамоҳанг созад. Хатогӣ дар интихоби префикси синфӣ метавонад ба хатогиҳои ҷиддии грамматикӣ оварда расонад.
Хусусияти агглютинативии феъл дар киняруанда ва феълҳои таркибии тоҷикӣ
Феъли тоҷикӣ бештар хусусияти таҳлилӣ (аналитикӣ) дорад. Мо барои ифодаи замонҳо, намудҳо ва тарзҳои феълӣ аз феълҳои ёвар ва пешвандҳову пасифандҳои гуногун истифода мебарем (масалан: «хоҳам хонд», «хонда истода будам»).
Дар забони киняруанда бошад, феъл як сохтори агглютинативии мураккаб аст. Як калимаи феълӣ метавонад дар худ ҷонишини фоилӣ, нишондиҳандаи замон, ҷонишини пурракунанда (инфикс) ва решаи феълро муттаҳид кунад. Масалан, як калимаи киняруанда метавонад маънои тамоми ҷумлаи «Ман онро ба онҳо додам»-ро ифода кунад. Тарҷумон бояд қодир бошад, ки сохторҳои таҳлилии тоҷикиро ба сохторҳои синтетикии киняруанда табдил диҳад ва баръакс, ки ин дониши амиқи морфологияи ҳарду забонро талаб мекунад.
Фарқиятҳои лексикӣ ва тарҷумаи воқеиятҳои фарҳангӣ (Реалияҳо)
Фарҳанги халқи тоҷик ва мардуми Руанда аз ҳамдигар фарқи куллӣ доранд. Ин фарқиятҳо дар захираи луғавии забонҳо ба таври аён инъикос ёфтаанд. Бисёр мафҳумҳои рӯзгор, хӯрокворӣ, расму оинҳо ва табиати Тоҷикистон дар Руанда вуҷуд надоранд ва баръакс.
- Мафҳумҳои миллӣ ва хӯрокҳо: Калимаҳои тоҷикӣ ба монанди «ош», «курутоб», «суманак» ё «танӯр» дар забони киняруанда муодили мустақим надоранд. Барои тарҷумаи онҳо усулҳои тавсифӣ (дескриптивӣ) ё транслитератсия бо тавзеҳот истифода мешаванд.
- Истилоҳоти ҷомеа ва сохтор: Мафҳумҳои таърихӣ ё ҷамъиятии тоҷикӣ ба монанди «ҳашар», «китобхонаи миллӣ» ё сохторҳои идории маҳаллӣ бояд ба тарзе тарҷума шаванд, ки барои хонандаи руандаӣ фаҳмо бошад, бе он ки маънои аслии худро гум кунад.
- Флора ва фауна: Номҳои растаниҳо ва ҳайвоноти хоси Осиёи Марказӣ аксар вақт дар киняруанда вуҷуд надоранд, ки ин тарҷумонро водор месозад, ки аз номҳои илмии лотинӣ ё усули таърифӣ истифода кунад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумаи бомуваффақият
Барои ноил шудан ба тарҷумаи босифат ва табиӣ аз забони тоҷикӣ ба киняруанда, тарҷумонҳо бояд қоидаҳои зеринро риоя кунанд:
- Гузариш аз тарҷумаи таҳтиллафзӣ ба тарҷумаи маъноӣ: Ҳеҷ гоҳ ҷумлаҳоро калима ба калима тарҷума накунед. Аввал маънои умумии ҷумлаи тоҷикиро дарк кунед, сохтори наҳвии онро таҳлил кунед ва сипас онро дар қолаби наҳвии киняруанда (SVO) бо назардошти синфҳои исмӣ аз нав созед.
- Истифодаи манбаъҳои мӯътамад: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-киняруанда қариб вуҷуд надоранд, истифодаи забонҳои миёнарав (ба монанди англисӣ ё фаронсавӣ) ногузир аст. Тарҷумон бояд луғатҳои дузабонаи тоҷикӣ-англисӣ ва англисӣ-киняруандаро ҳаматарафа муқоиса кунад.
- Диққат ба оҳанг ва услуб: Забони киняруанда як забони оҳангнок (тоналӣ) аст. Ҳарчанд дар навишт оҳангҳо на ҳамеша нишон дода мешаванд, дар тарҷумаи матнҳои шифоҳӣ ё аудиоӣ ин омил аҳамияти ҳаётан муҳим дорад. Ҳамчунин, услуби матн (расмӣ, адабӣ, рӯзноманигорӣ) бояд ба фарҳанги Руанда мутобиқ карда шавад.
- Ҳамкорӣ бо гӯяндагони бумӣ (Native Speakers): Барои санҷиши ниҳоии тарҷума ва боварӣ ҳосил кардан ба он ки матн барои хонандагони Руанда табиӣ ва равон садо медиҳад, ҳамкорӣ бо мутахассисони маҳаллии соҳаи забоншиносии киняруанда зарур аст.
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба киняруанда як раванди мураккаб, вале хеле ҷолиб аст. Он на танҳо дониши амиқи луғавӣ, балки фаҳмиши амиқи фарҳангӣ ва сохтории ҳарду забонро тақозо мекунад. Риояи принсипҳои тарҷумаи касбӣ ва таҳлили дурусти унсурҳои наҳвию грамматикӣ имкон медиҳад, ки муоширати боэътимод ва муассир байни ин ду фарҳанги беназир таъмин карда шавад.