Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň, syýasatynyň we ykdysadyýetleriniň özara baglanyşmagy netijesinde dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna isleg yzygiderli artýar. Şeýle çylşyrymly we seýrek ugurlaryň biri hem türkmen dilinden birma (Mjanma) diline göni we gytaklaýyn terjime etmek işidir. Türkmen dili Altaý dilleri maşgalasynyň Oguz şahasyna degişli bolup, baý agglutinatiw (goşulmaly) gurluşy bilen tapawutlanýar. Birma dili bolsa Sino-Tibet dil maşgalasynyň Lolo-Birma şahasyna degişli bolup, tonal we analitik häsiýete eýedir. Bu iki diliň arasyndaky terjime prosesi diňe bir adaty sözlükleri ulanmak bilen çäklenmän, eýsem çuňňur lingwistik, sintaktik we medeni-durmuş bilimi talap edýär. Bu makalada türkmen-birma terjimesiniň esasy aýratynlyklary, duş gelýän kynçylyklar we olary ýeňip geçmegiň netijeli ýollary we tilsimleri giňişleýin seljerilýär.
Sintaktik Gurluş: SOV Tertibiniň Meňzeşlikleri we Many Tapawutlary
Türkmen we birma dilleriniň iň esasy lingwistik meňzeşligi olaryň sözlemdäki söz tertibidir. Iki dilde hem sözlemiň gurulmagy SOV (Eýe - Doldurjy - Habar) tertibine esaslanýar. Mysal üçin, türkmen dilindäki "Men kitaby okaýaryn" diýen sözlem birma dilinde hem edil şol bir yzygiderlilikde (Eýe + Doldurjy + Habar) guralýar. Bu meňzeşlik terjimeçiniň işini käbir derejede ýeňilleşdirýär, çünki iňlis ýa-da rus dillerinden tapawutlylykda, sözlemiň gurluşyny düýpgöter üýtgetmek we tersine öwürmek zerurlygy ýüze çykmaýar. Emma bu ýerde hem çylşyrymly inçelikler bardyr. Birma dilinde sözlemiň esasy we ikinji derejeli agzalaryny bellemek üçin ýörite grammatik bölekçeler (particles) ulanylýar. Terjimeçi türkmen dilindäki ýöneliş, ýer-wagt, çykyş, kömeklik we beýleki düşümleriň goşulmalaryny birma diliniň degişli bölekçelerine dogry we ýerlikli öwürmegi başarmalydyr.
Morfologiýa: Agglutinatiw we Analitik Ulgamlaryň Bire-birege Öwrülmegi
Türkmen dili baý agglutinatiw ulgama eýedir. Söz köküne yzygiderli goşulýan goşulmalar arkaly täze sözler ýasalýar ýa-da olaryň grammatik formalary üýtgedilýär. Meselem, "dostlarymdan" diýen ýekeje sözde kök (dost), köplük sany (-lar), degişlilik (-ym) we çykyş düşümi (-dan) ýaly birnäçe morfologik bölek birleşendir. Birma dili bolsa tersine, analitik we izolirleýji dildir. Bu dilde sözler köplenç bir bogunly bolup, grammatik gatnaşyklar sözüň özüniň üýtgemegi bilen däl-de, kömekçi sözler, bölekçeler we söz tertibi arkaly görkezilýär. Türkmen dilindäki çylşyrymly işlik formalaryny, zaman, rüsdürlik we ýöňkeme goşulmalaryny birma diline geçireniňde, şol aýratyn bölekçeleriň we kömekçi işlikleriň kömegine daşanmaly bolýar. Terjimeçi türkmen dilindäki işligiň aňladýan inçe many öwüşginlerini (mysal üçin, "-ypdyr" we "-dy" arasyndaky tapawudy) birma dilinde dogry we durnukly bölekçeler bilen bermek canceled uly tagalla etmelidir.
Resmi we Gepleşik Dili: Diglossiýa Kynçylygy
Birma dilinde ýene-de bir möhüm tarap — resmi/ýazmaça stil bilen gepleşik stiliniň arasyndaky çuňňur tapawutdyr. Bu ýagdaý lingwistikada diglossiýa diýlip atlandyrylýar. Ýazmaça tekstlerde we resmi resminamalarda ulanylýan grammatik bölekçeler we işlik formalary adaty gepleşikde ulanylýanlardan düýpli tapawutlanýar. Mysal üçin, türkmen dilinde resmi hat-habarlar we gepleşik dili käbir leksik tapawutlara eýe bolsa-da, birma dilinde bu tapawut grammatik we morfologik derejede ýüze çykýar. Eger terjimeçi resmi döwlet resminamasyny ýa-da ylmy makalany terjime edýän bolsa, ýazmaça resmi stiliň kadalaryna berk eýermelidir. Emma çeper edebiýatda, makalalarda ýa-da gepleşik dilindäki tekstlerde gepleşik stiliniň bölekçelerini ulanmak has amatlydyr. Bu bolsa türkmen-birma terjimeçisinden diňe bir dil öwrenmegi däl, eýsem şol dilde ýazylan dürli žanrlardaky tekstleriň stilistik aýratynlyklaryny hem inçelik bilen seljermegi talap edýär.
Medeni we Durmuş Aýratynlyklary: Sypaýyçylyk we Hormat Goýmak Derejeleri
Birma jemgyýetinde we medeniýetinde sypaýyçylyk, hormat goýmak, ýaş aýratynlyklary we durmuşdaky orun gaty uly ähmiýete eýedir. Bu ýagdaý birma diliniň leksikasynda we grammatikasynda aýdyň görünýär. Birma dilinde gürleýän we diňleýän adamyň durmuşdaky ornuna, ýaşyna we jinsine görä ulanylýan at çalyşmalary (pronouns) we işlik goşulmalary üýtgeýär. Türkmen dilinde hem sypaýyçylyk hökmünde "sen" we "siz" at çalyşmalary ulanylsa-da, birma dilindäki ulgam has çylşyrymlydyr. Mysal üçin, monahlar (buddist ruhanylary) bilen gürleşilende ulanylýan ýörite sözler bar. Adaty adamlar ýa-da resmi şahslar bilen gepleşiklerde hem şol derejeler berk berjaý edilmelidir. Terjimeçi türkmençe tekstleri birma diline terjime edende, konteksti we gatnaşyklaryň derejesini doly göz öňünde tutup, degişli sypaýyçylyk formalaryny ulanmalydyr, ýogsam terjime gödek, medeniýetsiz we geleňsiz görünip biler.
Fonetiki Tapawutlar we Transliterasiýa Kynçylyklary
Türkmen dili latyn elipbiýine esaslanýan ýazuw ulgamyny ulanýar we sesleri aňlatmakda fonetiki taýdan açykdyr. Birma dili bolsa özboluşly birma ýazuwy (abugida) bilen ýazylýar. Mundan başga-da, birma dili tonally dildir. Onda sesleriň aýdalyş äheňi (tony) sözüň manysyny düýpgöter üýtgedip bilýär. Türkmen dilindäki hususy atlary, geografiki adalgalary we taryhy şahsyýetleriň atlaryny birma diline transkripsiýa we transliterasiýa etmek iň uly kynçylyklaryň biridir. Türkmen dilindäki käbir sesler (meselem, "ž", "ş", "ç", "g") birma dilinde göni meňzeş seslere we harplara eýe bolman biler. Şol sebäpli, terjimeçi sözleriň fonetiki taýdan iň ýakyn we birma okyjysyna düşnükli, tebigy görnüşde aňladylmagyny üpjün etmelidir.
Terjimeçiler Üçin Esasy Maslahatlar we Usullar
Türkmen dilinden birma diline terjime edýän hünärmenler üçün aşakdaky maslahatlar işiň hilini ýokarlandyrmaga we netijeli bolmagyna ýardam eder:
- Kontekstiň Seljerişi: Terjime edilmezden öň, tekstleriň haýsy çeşmeden alnandygyny, nirede neşir ediljekdigini we medeni kontekstini öwrenmek zerurdyr.
- Leksik Gor we Düşündirişli Sözlükler: Iki diliň hem sözlük goruny ulanmak we yzygiderli täze terminleri öwrenmek wajypdyr. Resmi we resmi däl terjime gollanmalaryndan peýdalanmak peýdalydyr.
- Bölekçeleriň Dogry Ulanylyşy: Birma dilindäki grammatik bölekçeleriň funksiýalaryny çuňňur özleşdirmek, sintaktik gatnaşyklary anyk bermäge kömek eder.
- Synag we Redaktirleme: Terjime edilen resmi ýa-da çeper teksti birma diliniň enes dili bolan hünärmenlerine (native speakers) redaktirletmek maslahat berilýär. Bu terjimäniň tebigylygyny üpjün edýär.
Jemläp aýdanymyzda, türkmen dilinden birma diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak prosesi däl-de, eýsem iki sany garaşsyz we özboluşly medeniýetiň we jemgyýetiň arasynda ygtybarly köpri gurmakdyr. Dil öwrenijiler we terjimeçiler üçin bu iki diliň grammatik, morfologik we fonetiki aýratynlyklaryna çuňňur düşünmek hünär derejesiniň ýokarlanmagyna we terjimeleriň hiliniň kämilleşmegine uly goşant goşar.