Phetolelo ya dipuo tsa mo kontinenteng ya Aferika e tswelela go gola ka lebelo le le kwa godimo, segolobogolo fa go tliwa mo puong ya Setswana (puo ya se-Bantu e e buiwang thata kwa Borwa jwa Aferika) le Sehausa (puo ya se-Chadic e e buiwang ke dimilione tsa batho kwa Bophirima jwa Aferika). Go fetolela ditlhogo, ditokomane, kgotsa diforamo tsa maranyane go tswa mo Setswaneng go ya mo Sehausang ga se fela kgang ya go fetola lentswe ka lentswe; ke thulaganyo e e raraaneng e e tlhokang kitso e e tseneletseng ya thutopuo, setso, le melodi ya dipuo tseno ka bobedi. Kaelo eno e tlhalosa dintlha tse di botlhokwa tse mofetoleli mongwe le mongwe a tshwanetseng go di ela tlhoko go netefatsa phetolelo e e nepagetseng le e e amogelesegang.
Pharologanyo e e Tseneletseng ya Thutopuo magareng ga Setswana le Sehausa
Lefapha la thutopuo ke lona le le tlhokang tlhokomelo e kgolo fa go dirwa phetolelo. Setswana le Sehausa di wela mo malapeng a a farologaneng a dipuo, mme se se baka pharologanyo e e bonalang mo thulaganyong ya tsona ya letsatsi le letsatsi:
- Dithopha tsa Maina (Noun Classes) le Bong (Grammatical Gender): Setswana se dirisa thulaganyo e e humileng ya dithopha tsa maina (noun classes) tse di laolang ditshekego tsotlhe tsa seane le go dumalana ga ditlhaopuo (concordial agreement). Ka fa letlhakoreng le lengwe, Sehausa se dirisa thulaganyo ya bong ba thutopuo (masculine le feminine) go farologanya maina. Mofetoleli o tshwanetse go ela tlhoko gore maina a a se nang bong mo Setswaneng a fetolwa jang go nna a a nang le bong mo Sehausang ntle le go latlhegelwa ke mosola wa nnete wa polelo le bokao jo bo thulagantsweng.
- Thulaganyo ya Mafoko (Syntax le Word Order): Le fa dipuo tseno ka bobedi di rata go latela thulaganyo ya SVO (Subject-Verb-Object), tsela e di emang le go fetola maemo a mafoko ka yona e farologana fela thata fa go tsenngwa ditlhalosi le makopanyi. Ka sekai, mo Sehausang, pronouns (mainapope) di nna le seabe se segolo mo go bontsheng nako (tense/aspect), fa mo Setswaneng thulaganyo ya makopanyi a nako le sediri (subject concord) e laolwa ke setlhopha sa leina le le amegang. Se se tlhoka gore mofetoleli a tlhaloganye go fetola thulaganyo eno ntle le go fetola thuto ya polelo.
- Melodi le Ditlhaloso (Tones and Semantics): Setswana le Sehausa ke dipuo tsa melodi (tonal languages). Le fa melodi eno e sa kwalwe gantsi mo mekwalong ya malatsi otlhe ya dipuo tseno, e laola tsela e mafoko a tlhalosiwang ka yona fa a buiwa. Mofetoleli o tshwanetse go tlhaloganya sentle gore lentswe le le kwalwang ka tsela e le nngwe le ka fetola bokao gotlhelele go ya ka melodi e e dirisiwang, mme se se thusa go thibela go tsenelela ga diphoso mo phetolelong e e kwalwang ka go tlhola dintlha tsotlhe tsa tsalano ya mafoko.
Setso le Transcreation: Go Fetisa Bokao E seng Mafoko
Nngwe ya dikgwetlho tse dikgolo mo phetolelong eno ke pharologanyo ya ditso magareng ga Batswana ba kwa Borwa jwa Aferika le Bahausa ba kwa Bophirima jwa Aferika. Setso sa Sehausa se na le tlhotlheletso e kgolo ya bodumedi jwa Islam le ditsheko tsa Bophirima jwa Aferika, fa Setswana se na le ditsheko tse di ageletseng mo ngwaong ya ditsheko tsa se-Bantu le temothuo ya mo lebaleng le le farologaneng la loapi.
Mofetoleli yo o popota ga a tshwanela go fetolela diema kgotsa ditshwantsho tsa puo ka tlhamalalo. Ka sekai, seane sa Setswana se se reng "Lore lo ojwa lo sa le metse" (se se rayang go ruta ngwana a sa le mmotlana) ga se kake sa fetolwa ka tlhamalalo mo Sehausang ka gonne bokao bo tla latlhega mme bareetsi ga ba kitla ba bo tlhaloganya. Go na le moo, mofetoleli o tshwanetse go batla seane se se lekanang le seo mo Sehausang se se supang thuto ya bana ba sa le bannye go ya ka ditsheko tsa bone tsa malatsi otlhe.
Tsamaiso eno e bidiwa transcreation (phetolelo e e ikemetseng ka ditlhogo le setso). E tlhoka gore mofetoleli a nne le bokgoni jwa go kora le go rulaganya mafoko a masha a a dumalanang le setso sa baamogi ba Sehausa, mme a boloke molaetsa wa nnete o o neng o le mo Setswaneng sa tshimologo. Ntle le transcreation, phetolelo e tla nna e e omileng, e e se nang bophelo, e bile e ka baka go sa utlwanisiweng sentle ga molaetsa.
Dintlha tse di Botlhokwa tsa go Tokafatsa Phetolelo
Fa o leka go dira phetolelo ya maemo a a kwa godimo e bile e le e e netefaditsweng go tswa mo Setswaneng go ya mo Sehausang, latela dintlha tse di latelang tsa botlhokwa tsa seporofeshenale:
- Tseba Maemo a Puo e o Fetolelang mo go Yona: Sehausa se na le mefuta e le mebedi e e laolang mokwalo wa sona: Boko (mokwalo wa se-Latina o o dirisiwang thata gompieno mo thutong le diphatlalatsong) le Ajami (mokwalo wa se-Arabe o o sa ntseng o dirisiwa mo ditshabeng dingwe tsa setso). Gompieno phetolelo e le bantsi e dirisa Boko, mme go botlhokwa go tlhomamisa gore bareetsi kgotsa babadi ba gago ba tlhoka mokwalo ofe pele o simolola tiro.
- Dirisa Didirisiwa tsa Maranyane ka Kelotlhoko: Dithulaganyo tsa phetolelo ka maranyane (Machine Translation) di sa ntse di tlhaela fela thata mo dipuong tseno ka bobedi tsa Aferika. Di ka go thusa go tlhaloganya mafoko a le mangwe fela, mme ga di kake tsa kgona go rulaganya thutopuo le go fetola diema sentle ka gonne di sa tlhaloganye setso. Tlhomamisa gore phetolelo e feta ka matlho a motho yo o buang dipuo tseno e le tsa gagwe tsa matsalo.
- Ithute Ditlhaloso tsa Bodumedi le Tlotlofoko: Ka ntlha ya tlhotlheletso ya se-Islam mo setshabeng sa Sehausa, mafoko a le mantsi a e leng a setso mo Setswaneng a ka tlhoka go fetolwa go tsamaelana le maikutlo a bodumedi kgotsa go dirisiwa ga mafoko a a tswang mo se-Arabeng a a tlwaelegileng mo Sehausang. Ka sekai, dikao tsa ditebogo kgotsa ditumediso di tshwanetse go tsamaelana le ditsheko tsa se-Hausa tsa malatsi otlhe.
Tsamaiso ya go Netefatsa Boleng (Quality Assurance)
Phetolelo e e felletseng e e tswang mo Setswaneng go ya mo Sehausang e tshwanetse go feta ka ditsamaiso tse di tiileng tsa go lekola boleng jo bo lekaneng. Sa ntlha, go tshwanetse ga dirwa phetolelo ya ntlha (drafting), e e latelwang ke go rulaganya le go baakanya diphoso tsa thutopuo (editing le proofreading) ke mofetoleli yo mongwe yo o buang Sehausa sentle e le puo ya gagwe ya matsalo. Sa bofelo, go botlhokwa go leka phetolelo eno mo bathong ba e leng baamogi ba nnete ba molaetsa (dithopha tsa babadi ba ba kgethegileng) go bona gore a dintlha di utlwala sentle le gore a ga go na maikutlo a a kgopisang kgotsa a a sa tlhamalalang go ya ka ditsheko tsa bone.
Go feta foo, bafetoleli ba tshwanetse go tlhama tlotlofoko e e kgethegileng (glossary) ya ditlhaloso tse di thata gore di nne le tumalano e e tsepameng mo ditokomaneng tsotlhe tse di fetolwang. Se se thusa go boloka lentswe le le lengwe la kgwebo kgotsa la mokgatlho o o dirang phetolelo eno.
Katlego ya Phetolelo magareng ga Setswana le Sehausa
Ka go latela mekgwa eno le go ela tlhoko dintlha tse di farologaneng tsa setso le thutopuo, phetolelo magareng ga Setswana le Sehausa e ka nna borogo jo bo nonofileng jo bo golagang Borwa le Bophirima jwa Aferika. E ka baka kutlwano le tirisano e e molemo mo mererong ya kgwebo, thuto, le go ananya ngwao mo kontinenteng ya rona. Bafetoleli ba ba nang le bokgoni jwa go tlhokomela dintlha tseno tsa botlhokwa ke bone ba ba tla kgonang go bula ditsela tse ntjha tsa kgwebo le tirisano magareng ga ditshaba tseno tse pedi tse di ikgethileng.