He hana paʻakikī akā he hana hoihoi loa ka unuhi ʻana i nā manaʻo ma waena o nā ʻōlelo ʻelua i pili i ka ʻohana hoʻokahi. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Kēpuano (a i ʻole ʻo Cebuano, ka ʻōlelo nui o ka mokuʻāina ʻo Visayas a me Mindanao ma Pilipine), he mau lālā ia no ka ʻohana nui ʻo ka ʻAukekulonekia (Austronesian). Ma muli o kēia pilina mōʻaukala a me ka loaʻa ʻana o kekahi mau moleʻōlelo like, hiki ke manaʻo ʻia he maʻalahi ka hoʻoili ʻana i ka manaʻo mai kekahi i kekahi. Eia naʻe, ma muli o nā kenekulia o ke kaʻawale ʻana a me ka hoʻokumu ʻia ʻana o nā ʻano pilina grammar ʻokoʻa, he nui nā nuʻalia a me nā keʻakeʻa e alo ʻia e kekahi mea unuhi loea. Ke kūkulu nei kēia ʻatikala i ke ala e hoʻomaopopo pono ai i kēia kaʻina hana me ka mālama pū ʻana i ka mana a me ka waihoʻoluʻu o kēlā me kēia ʻōlelo.
1. Ka Pilina Mōʻaukala a me ka Lōkahi o nā ʻŌlelo ʻAukekulonekia
Ma ka hoʻomaka ʻana o kekahi papahana unuhi, pono e hoʻomaopopo i ke kumu o nā ʻōlelo ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo Polenekia ia, a ʻo ka ʻōlelo Kēpuano, he ʻōlelo Malayo-Polenekia Komohana ia (Western Malayo-Polynesian). Ma muli o kēia pilina kumu, loaʻa kekahi mau huaʻōlelo like loa (he mau cognates) e hōʻike ana i ka lōkahi mōʻaukala. E nānā i kēia mau laʻana:
- Maka (Hawaiʻi) a me Mata (Kēpuano) - ʻo ia ka ʻāpana o ke kino no ka ʻike ʻana.
- Lima (Hawaiʻi) a me Lima (Kēpuano) - ʻo ia ka helu a me ka ʻāpana kino.
- Lani (Hawaiʻi) a me Langit (Kēpuano) - ʻo ka lewa ma luna.
- Iʻa (Hawaiʻi) a me Isda (Kēpuano) - ka mea ola ma ke kai.
- Ula (Hawaiʻi) a me Ulang (Kēpuano) - ka pāpaʻi a i ʻole ka ʻula ma ka wai.
ʻOiai e kōkua ana kēia mau huaʻōlelo i ka hoʻomanaʻo ʻana i ke ʻano nui, ʻaʻole hiki i ka mea unuhi ke hilinaʻi wale ma luna o kēia mau hua like. Ua loli nui ka manaʻo o kekahi mau huaʻōlelo i ka holo ʻana o ka manawa, a ua loli pū ke ʻano o ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo. No laila, ʻo ke aʻo ʻana i ka structure kūloko o kēlā me kēia ʻōlelo ka mea nui e loaʻa ai ka pololei.
2. Ke Kalele (Focus System) ma ka ʻŌlelo Kēpuano a me ka Structure o ka ʻŌlelo Hawaiʻi
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa ma ka unuhi ʻana, ʻo ia ke ʻano o ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hahai ka hopunaʻōlelo maʻamau i ka structure Verb-Subject-Object (VSO), a maopopo ke ʻano o ka hana ma o nā hōʻailona painu (tense-aspect-mood markers) e like me ua, e... ana, ke... nei, a me e. Hōʻike ʻia ke kāne a i ʻole ka wahine hana, a me ka mea i hana ʻia, ma o nā ʻami like ʻole e like me ʻo, i/iā, a me e.
Ma ka ʻōlelo Kēpuano naʻe, hoʻohana ʻia kekahi ʻano grammar i kapa ʻia ʻo ka Austronesian Alignment a i ʻole ka Focus/Voice System (he ʻano like me ke passive voice akā ua ʻoi aku ka paʻakikī). Ma kēia ʻōnaehana, pono i ka mea unuhi e koho i ke kalele nui o ka hopunaʻōlelo. Hiki ke lilo ka mea hana (Actor), ka mea i hana ʻia (Object/Patient), ka wahi (Location), a i ʻole ke koʻokoʻo/mea paʻahana (Instrument) i kumuhana kalele nui e kapa ʻia nei ʻo ka "Trigger". Hōʻike ʻia kēia ma o ke kūkulu ʻana i ka wehewehe me nā pākuʻina (affixes) ma ka haʻawina (verb) a me ka hoʻohana ʻana i ka ʻami ang no ke kumuhana kalele.
E nānā i ka ʻokoʻa: Inā makemake kākou e unuhi i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi "Ua ʻai ke keiki i ka maiʻa," he ʻelua ala nui e hana ai ma ka ʻōlelo Kēpuano:
- Actor Focus (Mokaika): Nikaon ang bata sa saging. (ʻAi ke keiki i ka maiʻa - ua kalele ʻia ma luna o ke keiki).
- Object Focus (Mokihi): Gikaon sa bata ang saging. (Ua ʻai ʻia ka maiʻa e ke keiki - ua kalele ʻia ma luna o ka maiʻa).
I ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e loiloi i ka pōʻaiapili (context) holoʻokoʻa o ka kikokikona kumu. Inā ma ka moʻolelo kumu e kalele ana ke koʻikoʻi ma luna o ka maiʻa, pono e hoʻohana i ke kalele mea (Object Focus) ma ke Kēpuano. Inā ʻo ka mea hana ke koʻikoʻi, e hoʻohana i ke kalele mea hana (Actor Focus). ʻO kēia koho pinepine ka mea e hoʻoholo ai i ka maikaʻi o ke kahe ʻana o ka moʻolelo i unuhi ʻia.
3. Ka Unuhi ʻana i nā Papani a me ke Kuanaʻike Pōʻaiapili
He mea nui ka hoʻohana ʻana i nā papani (pronouns) ma nā ʻōlelo ʻelua. ʻO kahi mea maikaʻi, kaʻana like ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Kēpuano i ka ʻike no ka "inclusive" a me ka "exclusive" ma ke kahuapani kōkua (first person plural pronouns). Eia naʻe, aia nō kahi ʻokoʻa nui e pono e makaʻala.
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, loaʻa nā papani pālua (dual pronouns) e like me kāua (ʻoe a me aʻu) a me māua (ʻo ia a me aʻu, ʻaʻole ʻoe). A laila, loaʻa nā papani helu nui (plural pronouns) e like me kākou (ʻekolu a ʻoi aku me ʻoe) a me mākou (ʻekolu a ʻoi aku me ka hoʻokau pū ʻole ʻia o ka mea e hoʻolohe ana). Ma ka ʻōlelo Kēpuano, ʻaʻohe papani pālua ʻokoʻa e like me ko ka Hawaiʻi. Eia ka hoʻohālikelike ʻana:
- Kita: ʻO ia ka "we" me ka mea e hoʻolohe ana (like me ke kākou a me ke kāua).
- Kami: ʻO ia ka "we" me ka mea e hoʻolohe ʻole ana (like me ke mākou a me ke māua).
No laila, i ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Kēpuano, inā loaʻa ka huaʻōlelo kāua, e lilo ia he kita. Inā loaʻa ka huaʻōlelo kākou, he kita nō hoʻi ia. Ma kēia ala, nalowale ke ʻano pālua (duality) o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ka unuhi pololei ʻana, no laila pono paha i ka mea unuhi e hoʻohui i kekahi mau huaʻōlelo kōkua e like me kaming duha (māua ʻelua) a i ʻole kitang duha (kāua ʻelua) inā he mea koʻikoʻi ka helu ʻelua i ka pōʻaiapili.
4. Ke Kaona a me nā Nuʻalia o ke Kūlana Cultural ma ka Unuhi
He mana kō kēlā me kēia ʻōlelo i hoʻokumu ʻia ma luna o kona moʻomeheu ponoʻī. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻike ʻia ka manaʻo o ke kaona—ka manaʻo huna ma ke ʻano poetic a i ʻole ke ʻano palua o ka huaʻōlelo. Inā unuhi ʻia ke kaona ma ke ʻano pololei loa (literal translation), hiki ke nalowale ka nani a me ke ʻano hohonu o ka kikokikona.
Loaʻa nō hoʻi i ka poʻe Kēpuano kā lākou ʻano haʻiʻōlelo poetic i kapa ʻia he balak a me nā huaʻōlelo figurative (mga hawa-hawa). O ka mea unuhi loea, pono iā ia ke ʻimi i nā hoa like moʻomeheu (cultural equivalents) ma kahi o ka unuhi ʻōlelo pakahi. E laʻa me ka huaʻōlelo Hawaiʻi aloha. ʻAʻole ia he "gugma" (love) a i ʻole he "kumusta" (hello) wale nō. He manaʻo hohonu kona e pili ana i ke kaʻana like ʻana i ka ea o ke ola. Inā unuhi ʻia kahi palapala pili ʻuhane a pilina kanaka paha, pono ka mea unuhi e hoʻohana i nā huaʻōlelo Kēpuano e hōʻike ana i kēlā ʻano mālama hohonu e like me ka pagpangga a i ʻole ka pagsalot, ma muli o ke ʻano o ka pilina.
5. Nā Manaʻo Kōkua Loea no ka Poʻe Unuhi
I mea e kūleʻa ai kāu unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Kēpuano, eia kekahi mau manaʻo kōkua e hiki ai ke hahai:
- E Loiloi i ka Painu (Verb Aspect): Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea nui ka aspect (ua hoʻopau ʻia, ke hana ʻia nei, e hana ʻia ana). E unuhi i kēia mau aspect ma o nā prefix kūpono o ke Kēpuano (e like me nag- no ka progressive, ni- a i ʻole naka- no ka completed, a me mo- a i ʻole maka- no ka contemplated).
- Mālama i ka Manaʻo o nā Kaʻi a me nā ʻAmi: Hoʻohana ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kaʻi e like me ka, ke, nā, a me nā ʻami like ʻole. Ma ke Kēpuano, hoʻohana ʻia nā marker no ka mea kikoʻī a me ka mea kikoʻī ʻole (e like me ang vs sa, a me si vs kang no ka inoa kanaka). Pono e mākaukau ma ke koho ʻana i kēia mau marker i ʻole e huikau ke ʻano o ka hopunaʻōlelo.
- Mai Makaʻu i ke Kaʻawale ʻana mai ke Literal: Inā paʻakikī ke hoʻohui i nā huaʻōlelo ma muli o ke ʻano grammar, e hoʻololi i ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo i mea e maopopo ai i ka poʻe heluhelu Kēpuano. ʻO ka pahuhopu nui o ka unuhi, ʻo ia ka hoʻoili ʻana i ka manaʻo me ka mālama ʻana i ka leo kumu o ka mea kākau.
- E Hoʻohana i ka Papakūhi ʻŌlelo Kūpono: ʻAʻole nui nā puke noiʻi e unuhi pololei ana mai ka Hawaiʻi i ke Kēpuano. No laila, pinepine ka hoʻohana ʻia ʻana o ka ʻōlelo Pelekania me he alahaka lā (bridge language). I ka hana ʻana pēlā, e makaʻala i ʻole e komo mai ke kuanaʻike Pelekania (Western bias) i loko o kāu unuhi ʻana, no ka mea he kokoke loa ke kuanaʻike moʻomeheu Hawaiʻi a me Pilipine ma mua o ke kuanaʻike haole.
Panina Manaʻo: Ke Kūkulu ʻana i ke Alahaka o ke Kai Nui
Hōʻike ka hana unuhi mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Kēpuano i ke kūkulu hou ʻia ʻana o kahi alahaka kahiko ma waena o nā moku o ka Pākīpika a me nā kai o ka Hema-Kumauna o ʻAsia. Ma o ka hoʻomaopopo ʻana i nā lula o ke kalele ʻana ma ke Kēpuano, ka mālama ʻana i ka ʻokoʻa o nā papani, a me ka mahalo ʻana i ka mana o ke kaona a me ka moʻomeheu, hiki i ka mea unuhi ke hoʻopuka i kekahi palapala i piha i ka pololei a me ke ola. ʻO ka hopena o kēia hana, ʻo ia ka hoʻokokoke ʻana o nā lāhui ʻelua i kaʻana like i ka mole hoʻokahi akā ua ulu a kūʻokoʻa ma nā ala like ʻole o ke kai nui.