Լեզվաբանական թարգմանությունը պարզապես բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի համապատասխան բառերով: Այն երկու տարբեր մշակույթների, մտածողության համակարգերի և քերականական կառուցվածքների միջև կամուրջների կառուցում է: Այս առումով հայերենից հունգարերեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ և բարդ գործընթաց: Չնայած երկու լեզուներն էլ ունեն կցական (ագլյուտինատիվ) տարրեր, դրանք պատկանում են բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների. հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ է, մինչդեռ հունգարերենը ուրալյան լեզվաընտանիքի ուգրո-ֆիննական ճյուղին է պատկանում:
Այս հոդվածում մանրամասն կդիտարկենք այն հիմնական մարտահրավերները, որոնց բախվում են թարգմանիչները հայերենից հունգարերեն թարգմանություններ կատարելիս, և կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ որակյալ ու բնական տեքստ ստանալու համար:
1. Կցական կառուցվածքի տարբերությունները և հոլովման համակարգը
Թե՛ հայերենը, թե՛ հունգարերենը լայնորեն կիրառում են ածանցների և վերջավորությունների կուտակման սկզբունքը բառակազմության և ձևաբանության մեջ: Սակայն դրանց ծավալն ու գործառույթը էականորեն տարբերվում են:
- Հոլովների քանակը. Ժամանակակից արևելահայերենն ունի 7 հոլով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական): Մինչդեռ հունգարերենը հայտնի է իր չափազանց հարուստ հոլովական համակարգով, որն ըստ տարբեր դասակարգումների ներառում է 18-ից մինչև 24 հոլովային ձևեր: Հունգարերենում հոլովները հաճախ արտահայտում են այնպիսի տարածական հարաբերություններ, որոնք հայերենում հաղորդվում են նախդիրների կամ ետադրությունների միջոցով (օրինակ՝ սեղանի վրա, սեղանից դեպի ներքև, սեղանի մեջ և այլն):
- Հոլովական վերջավորությունների կիրառությունը. Հայերենից հունգարերեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է ուշադիր լինել տարածական կողմնորոշմանը: Օրինակ՝ «սենյակում» (ներգոյական հոլով) թարգմանելիս հունգարերենում պետք է ճիշտ ընտրել համապատասխան տեղային վերջավորությունը (-ban/-ben, -on/-en/-ön, -nál/-nél), կախված նրանից, թե գործողությունը կատարվում է ներսում, մակերևույթին, թե մոտակայքում:
2. Բայի խոնարհման համակարգը և որոշյալություն
Հունգարերենի ամենադժվար քերականական առանձնահատկություններից մեկը, որը բացակայում է հայերենում, բայի երկակի խոնարհումն է՝ որոշյալ (tárgyas/tranzitív) և անորոշ (alanyi/intranzitív):
Հունգարերենում բայի վերջավորությունը փոխվում է կախված այն բանից, թե արդյոք նախադասության մեջ առկա ուղիղ խնդիրը որոշյալ է, թե անորոշ: Օրինակ՝
- «Ես գիրք եմ կարդում» (ուղիղ խնդիրը անորոշ է) հունգարերեն կլինի՝ Könyvet olvasok (անորոշ խոնարհում):
- «Ես կարդում եմ այս գիրքը» (ուղիղ խնդիրը որոշյալ է) կլինի՝ Olvasom a könyvet (որոշյալ խոնարհում):
Հայերենում այս տարբերությունը արտահատվում է հայցական հոլովի որոշյալ կամ անորոշ ձևերով և որոշիչ հոդի (-ն, -ը) կիրառությամբ, սակայն բայի ձևը մնում է անփոփոխ: Թարգմանիչը պետք է խորապես վերլուծի հայերեն նախադասության իմաստային համատեքստը՝ հունգարերենում բայի ճիշտ խոնարհման ձևն ընտրելու համար:
3. Ձայնավորների ներդաշնակություն (Vowel Harmony)
Հունգարերենի կարևորագույն հնչյունաբանական օրենքներից է ձայնավորների ներդաշնակությունը: Հունգարերեն բառերում ձայնավորները բաժանվում են երկու խմբի՝ հետին շարքի (կոշտ՝ a, o, u) և առջևի շարքի (փափուկ՝ e, i, ö, ü): Բառին ավելացող բոլոր ածանցներն ու հոլովական վերջավորությունները պետք է համապատասխանեն բառարմատի ձայնավորների տեսակին:
Թեև սա տեխնիկական կանոն է, որն ավելի շատ վերաբերում է լեզվի տիրապետմանը, քան բուն թարգմանչական տեսությանը, հայերենից հունգարերեն փոխադրելիս անունների, աշխարհագրական անվանումների կամ փոխառյալ բառերի տեղայնացման ժամանակ թարգմանիչը պետք է ստեղծագործաբար մոտենա օտար բառերին հունգարական վերջավորություններ կցելու գործընթացին՝ պահպանելով ձայնային ներդաշնակության կանոնները:
4. Բառերի դասավորությունը և տեղեկատվական կենտրոնը
Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ բառապաշար և նախադասության կառուցվածք, թեև սովորական կառուցվածքն է՝ Ենթակա-Ստորոգյալ-Խնդիր (SVO) կամ Ենթակա-Խնդիր-Ստորոգյալ (SOV): Հունգարերենը նույնպես ճկուն է բառերի դասավորության հարցում, սակայն այստեղ գործում է խիստ տրամաբանական կանոն՝ կապված հաղորդակցական կենտրոնի (Focus) հետ:
Հունգարերեն նախադասության մեջ ամենակարևոր տեղեկատվությունը կամ նորույթը կրող բառը միշտ տեղադրվում է անմիջապես խոնարհված բայից առաջ: Եթե թարգմանիչը հաշվի չառնի այս հանգամանքը և բառացի պատճենի հայերեն նախադասության շարադասությունը, հունգարերեն տեքստը կարող է հնչել անբնական կամ նույնիսկ աղավաղել նախադասության առաջնային իմաստային շեշտադրումը:
5. Մշակութային և պատմական տարբերությունների տեղայնացում
Հայերենն ու հունգարերենն ունեն հարուստ պատմամշակութային ժառանգություն: Հունգարիան ունի պատմական հայկական համայնք, ինչը նշանակում է, որ երկու մշակույթների միջև կան որոշակի պատմական աղերսներ: Այդուհանդերձ, դարձվածաբանության, առածների և սոցիալական նորմերի թարգմանությունը պահանջում է խորը տեղայնացում (localization):
Օրինակ, ավանդական հայկական կենցաղային հասկացությունները, ուտեստները կամ ազգակցական կապերը ցույց տվող բառերը հունգարերեն թարգմանելիս հաճախ պահանջում են նկարագրական թարգմանություն կամ համապատասխան մշակութային համարժեքի որոնում, որպեսզի հունգարացի ընթերցողի համար տեքստը լինի հասկանալի և ընկալելի:
Գործնական խորհուրդներ հայերենից հունգարերեն թարգմանիչներին
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Հատկապես նախադասության կառուցվածքի և տարածական հարաբերությունների դեպքում մի փորձեք հայերեն կապերն ու նախդիրները թարգմանել նույնությամբ. փնտրեք համապատասխան հունգարական հոլովաձևերը:
- Որոշեք որոշյալությունը. Նախքան բայը թարգմանելը, հստակեցրեք, թե արդյոք նախադասության խնդիրը կրում է որոշյալ բնույթ, թե ոչ, որպեսզի ճիշտ կիրառեք բայի խոնարհումը:
- Հաշվի առեք ձայնավորների ներդաշնակությունը. Հատուկ անունների և նորաբանությունների թարգմանության ժամանակ հետևեք հնչյունական համատեղելիության կանոններին՝ հունգարերենի քերականական կանոններին չհակասելու համար:
- Օգտվեք վստահելի բառարաններից. Քանի որ ուղիղ հայերեն-հունգարերեն բառարանները սակավաթիվ են, անհրաժեշտության դեպքում օգտագործեք միջնորդ լեզուներ (անգլերեն, ռուսերեն կամ գերմաներեն)՝ տերմինների ճշգրիտ իմաստը ստուգելու համար:
Ամփոփելով՝ հայերենից հունգարերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականական կանոնների գերազանց տիրապետում, այլև դրանց ներքին տրամաբանության և մշակութային համատեքստի խորը զգացողություն: Միայն այս դեպքում է հնարավոր ստանալ թարգմանություն, որը կընկալվի որպես ինքնուրույն և բնական գրված հունգարերեն տեքստ: