Þýðingar á milli íslensku og ungversku bjóða upp á einstaka áskorun fyrir þýðendur þar sem þessi tvö tungumál eiga sér engar sameiginlegar rætur og tilheyra gerólíkum málættum. Á meðan íslenska er norðurgermanskt beygingarmál af indóevrópsku málættinni, er ungverska úralskt mál sem tilheyrir úgrískri grein og einkennist af skeytingu (e. agglutination). Þessi mikli kerfisbundni munur gerir það að verkum að bókstafleg þýðing er nánast ómöguleg. Til að ná fram framúrskarandi árangri í þýðingum úr íslensku yfir í ungversku þurfa þýðendur að hafa djúpan skilning á ólíkum málfræðistrúktúrum, setningagerð og menningarlegum samhengjum.
Málfræðilegur bakgrunnur: Beygingarmál gegn skeytingarmáli
Einn stærsti munurinn á mállýskunum tveimur liggur í því hvernig orðasambönd og málfræðilegar upplýsingar eru byggðar upp. Íslenskan treystir mjög á fallbeygingar nafnorða, lýsingarorða og fornnafnorða í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), ásamt forsetningum sem stýra þessum föllum. Ungverska notar hins vegar skeytingar (viðskeyti) til að tjá sömu málfræðilegu samböndin og íslenskan gerir með forsetningum og fallbeygingum.
Frá fjórum föllum íslenskunnar til átján falla ungverskunnar
Ungverska hefur venjulega verið greind með um það bil 18 föll. Þessi föll eru táknuð með kerfisbundnum viðskeytum sem bætt er aftan á nafnorð. Sem dæmi má nefna staðartexta. Ef við segjum á íslensku „í húsinu“, þá notar ungverska viðskeytið -ban/-ben (hús er ház, svo „í húsinu“ verður a házban). Ef við segjum „úr húsinu“, breytist það í a házból (viðskeytið -ból/-ből). Fyrir þýðanda er því lykilatriði að átta sig á því að íslenskar forsetningar og fallstýring þurfa að umbreytast í rétt viðskeyti í ungversku, sem krefst mikillar nákvæmni til að merkingin breytist ekki.
Sérhljóðasamræmi (Magánhangzó-harmónia)
Annað einkenni ungverskunnar sem þýðandi þarf að skilja er sérhljóðasamræmi. Þetta er hljóðkerfisfræðilegt lögmál sem stýrir því hvaða viðskeyti er valið byggt á sérhljóðum stofnsins. Sérhljóðum í ungversku er skipt í frammælt og bakmælt hljóð. Viðskeyti eins og „í“ (-ban/-ben) hafa tvær útgáfur. Nafnorð með bakmæltum sérhljóðum taka -ban (t.d. házban) en orð með frammæltum sérhljóðum taka -ben (t.d. kertben - í garðinum). Þó þetta sé tæknilegt atriði fremur en merkingarfræðilegt, verður ungverski textan ónáttúrulegur og málfræðilega rangur ef þessu lögmáli er ekki fylgt í hvívetna.
Sérkenni ungverskra sagna og andlaga
Sagnir í ungversku lúta allt öðruvísi kerfi en í íslensku, og þetta er oft ein erfiðasta hindrunin við þýðingar á milli málanna.
Ákveðin og óákveðin sagnbeyging (Tárgyas és alanyi ragozás)
Ungverskar sagnir beygjast á tvo vegu eftir því hvort andlag setningarinnar er ákveðið eða óákveðið. Þetta málfræðilega fyrirbæri þekkist ekki í íslensku. Ef við segjum á íslensku „ég les bók“ (óákveðin bók) og „ég les bókina“ (ákveðin bók), breytist sagnbeygingin sjálf í ungversku:
- Óákveðið andlag: Könyvet olvasok. (Ég les [einhverja] bók – sögnin tekur óákveðna beygingu).
- Ákveðið andlag: Olvasom a könyvet. (Ég les bókina – sögnin tekur ákveðna beygingu).
Grammatískt kyn: Algjört kynleysi ungverskunnar
Ólíkt íslensku, sem hefur þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) og krefst þess að lýsingarorð og fornöfn samræmist kyni nafnorðsins, hefur ungverska ekkert málfræðilegt kyn. Það er ekki einu sinni munur á „hann“ og „hún“ í persónufornöfnum; persónufornafnið ő vísar bæði til karls, konu og hvorugkyns. Þetta getur valdið miklum merkingarmun eða tvíræðni þegar þýtt er úr íslensku. Þýðandi þarf stundum að bæta við skýringum eða breyta orðalagi til að tryggja að mikilvægar upplýsingar um kyn persóna glatist ekki, sérstaklega í bókmenntaþýðingum.
Orðaröð, upplýsingaflæði og áherslur
Íslenska notar að mestu leyti fasta SVO (frumlag-sögn-andlag) orðaröð, þótt sagnir geti færst til vegna V2-reglunnar (sögnin í öðru sæti). Ungverska hefur hins vegar afar frjálsa orðaröð, en hún er ekki handahófskennd. Orðaröðin í ungversku stjórnast af áherslu (focus) og umræðuefni (topic) setningarinnar.
Sá hluti setningarinnar sem ber mikilvægustu eða nýjustu upplýsingarnar er settur beint á undan sögninni. Þetta þýðir að hægt er að raða sömu orðunum á marga mismunandi vegu til að leggja áherslu á ólíka hluti. Við þýðingu úr íslensku er mikilvægt að greina hvaða upplýsingar í íslensku setningunni eru mikilvægastar og endurspegla það með réttri uppsetningu setningarinnar í ungversku, fremur en að fylgja íslensku orðaröðinni í blindni.
Menningarleg staðfæring og málvenjur
Tungumál eru spegill menningarinnar. Íslenskt samfélag er mótað af nálægð við náttúruna, hafið og einangrun, sem endurspeglast í miklum fjölda orðasambanda og myndhverfinga sem tengjast veðri, sjómennsku eða dýrum (t.d. „að leggja á djúpið“, „að koma af fjöllum“). Ungversk menning á sér rætur í Mið-Evrópu með mikla áherslu á landbúnað, sagnfræðilega atburði og ríka sögu þar sem mörg orðasambönd tengjast hestum, landbúnaði eða sögulegum persónum.
Góður þýðandi reynir ekki að þýða íslensk orðasambönd bókstaflega. Þess í stað leitar hann að samsvarandi ungverskum málvenjum sem hafa sömu tilfinningalegu eða táknrænu merkingu. Til dæmis, ef einhver „kemur af fjöllum“ á íslensku, væri hægt að útskýra það í ungversku með orðasambandinu fogalma sincs róla (hefur ekki hugmynd um það) eða finna annað viðeigandi myndmál.
Hagnýt ráð til að ná árangri við þýðingar úr íslensku yfir í ungversku
- Greindu málfræðileg tengsl: Horfðu framhjá íslensku forsetningunum og greindu frekar málfræðilega hlutverkið til að velja rétt ungverskt viðskeyti.
- Gefðu gaum að ákveðni: Vertu viss um að sagnbeygingin í ungverska textanum passi við ákveðni andlagsins í þeim íslenska.
- Hafðu stjórn á upplýsingaflæðinu: Nýttu frjálsa orðaröð ungverskunnar til að endurskapa áherslur íslenska textans á eðlilegan hátt.
- Varastu tvíræðni vegna kynleysis: Þegar kyn persóna eða hluta skiptir máli í samhenginu skaltu nota skýrari orð í ungversku til að forðast rugling.
- Leitaðu menningarlegra samsvarana: Forðastu bókstaflegar þýðingar á íslenskum náttúru- og veðurlíkingum yfir í ungversku og finndu sambærileg evrópsk eða ungversk orðatiltæki.