Þýðingar á milli íslensku og makedónsku eru flókið og heillandi verkefni sem reynir verulega á færni þýðandans. Hér mætast tvær ólíkar greinar indóevrópskra mála: norðurgermanskt beygingarmál og suðurslavneskt tungumál. Þótt bæði málin eigi sér sameiginlegan uppruna hefur þróun þeirra verið afar ólík. Makedónska hefur þróast yfir í að vera greinismál með sáralitla fallbeygingu nafnorða en afar flókið sagnakerfi, á meðan íslenska hefur varðveitt fornt og flókið beygingarkerfi sitt. Til að tryggja vandaða þýðingu sem hljómar eðlilega á markmálinu þarf þýðandinn að búa yfir djúpstæðum skilningi á setningagerð, málfræðilegum sérkennum og menningarmun beggja mála.
Frá fallbeygingu til forsetninga: Nafnorðakerfi íslensku og makedónsku
Einn stærsti munurinn á málaættunum tveimur liggur í því hvernig setningafræðileg tengsl nafnorða eru sýnd. Íslenska notar fjögur föll (nefnafall, þolfall, þágufall og eignarfall) þar sem beygingarendingar nafnorða, lýsingarorða og greinisins tilgreina hlutverk þeirra í setningunni. Makedónska hefur hins vegar næstum alfarið glatað fallbeygingu nafnorða á löngum þróunarferli sínum (fyrir utan sögulegar leifar í fornafnum og ávarpsfalli).
Í stað fallbeygingar treystir makedónska á forsetningar og fasta orðaröð til að gefa setningafræðileg hlutverk til kynna. Þegar þýtt er úr íslensku yfir á makedónsku þarf því að leysa úr íslenskri fallstjórn og fallmörkuðum forsetningaliðum yfir í réttar forsetningar á makedónsku. Sérstaklega er eignarfallið (genitive) áhugavert, en það er oftast þýtt með forsetningunni „на“ (na) á makedónsku. Þýðandinn verður að gæta þess að greina nákvæmlega merkingu íslensku fallanna og miðla þeim blæbrigðum sem þau gefa til kynna með nákvæmu vali á makedónskum forsetningum.
Eftirhengdur greinir og þrefalda nálægðarkerfið
Bæði íslenska og makedónska nota eftirhengdan ákveðinn greini (greini sem skeyttur er aftan á nafnorðið), sem er fremur sjaldgæfur málfræðilegur eiginleiki á heimsvísu. Þetta gerir málin tvö áhugaverð í samanburði. Hins vegar er greiniskerfið í makedónsku mun nákvæmara en hið íslenska þegar kemur að rúmtakstengslum. Á meðan íslenska notar einungis einn ákveðinn greini (t.d. -inn, -in, -ið) skiptist ákveðinn greinir í makedónsku í þrjá flokka eftir nálægð við mælandann:
- -от / -та / -то / -те (-ot / -ta / -to / -te): Almennur ákveðinn greinir eða notaður þegar vísað er til hluta sem eru í venjulegri fjarlægð frá mælandanum.
- -ов / -ва / -во / -ве (-ov / -va / -vo / -ve): Notaður þegar hluturinn er nálægt mælandanum eða tengist honum beint (sambærilegt við „þessi hérna“).
- -он / -на / -но / -не (-on / -na / -no / -ne): Notaður þegar hluturinn er fjær mælandanum og viðmælandanum (sambærilegt við „hinn þarna“).
Fyrir vikið dugar ekki að þýða íslenska greininn beint yfir á makedónsku án þess að átta sig á samhenginu. Þýðandi verður að meta staðsetningu hluta eða persóna í frásögninni til að ákvarða hvaða nálægðarform greinisins á að nota. Þetta krefst mikillar stílískrar og setningafræðilegrar næmni.
Sagnhorf og flókið tíðakerfi makedónskunnar
Á meðan íslenska treystir mikið á tíðakerfi (nútíð og þátíð) ásamt hjálparsögnum til að sýna framvindu, byggir makedónska sagnakerfið á málfræðilegu sagnhorfi (aspect). Sagnir í makedónsku skiptast kerfisbundeð í loknar (perfective) og óloknar sagnir (imperfective). Loknar sagnir lýsa afmörkuðum atburði sem lýkur á tilteknum tímapunkti, á meðan óloknar sagnir lýsa ferli sem stendur yfir eða er endurtekið.
Að auki hefur makedónska varðveitt margar þátíðir (aorist, imperfect, perfect og pluperfect) sem gefa til kynna hvort mælandi var sjónarvottur að atburðinum eða ekki (svokölluð frásagnartíð eða „renarrative mood“). Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn oft að ráða í atviksorð eða almennt samhengi frumtextans til að ákvarða hvaða sagnhorf og tíð hæfir best á makedónsku til að stíll og merking skili sér óbreytt.
Tvöföldun andlags: Mikilvægt setningafræðilegt sérkenni
Makedónska notar setningafræðilegt fyrirbæri sem kallast tvöföldun andlags (clitic doubling). Þegar beint eða óbeint andlag setningarinnar er ákveðið (til dæmis þegar það stendur með ákveðnum greini eða er sérnafn), verður að endurtaka það með veiku fornafni (clitic pronoun) á undan sögninni. Þetta á sér enga hliðstæðu í íslensku.
Sem dæmi: Íslenska setningin „Ég sé stelpuna“ væri þýdd á makedónsku sem „Ја гледам девојката“ (Ya gledam devoykata). Hér er veika fornafninu „ја“ (sem vísar til kvenkyns andlagsins) skotið inn á undan sögninni. Ef þessu fornafni er sleppt telst setningin málfræðilega röng. Þýðandi þarf því að tileinka sér þessa málfræðilegu reglu að fullu til að forðast óeðlilegan og stífan texta.
Ritkerfi og umritun á milli latnesks og kyrillísks leturs
Þar sem íslenska notar latneskt letur en makedónska kyrillískt letur, er nákvæm umritun sérnafna og staðfræðilegra heita mikilvægur þáttur í þýðingarferlinu. Málhljóð íslenskunnar, svo sem tannmælt önghljóð (þ, ð) og raddað nefhljóð, eiga sér ekki alltaf beina hliðstæðu í makedónsku hljóðkerfi. Stafurinn „þ“ er jafnan umritaður sem „т“ (t) eða „тх“ og „ð“ sem „д“ (d). Hins vegar ætti þýðandi ávallt að fylgja opinberum og viðurkenndum reglum um hljóðfræðilega umritun til að tryggja að íslensk nöfn séu skiljanleg og borið rétt fram af makedónskumælandi lesendum.
Gagnleg ráð fyrir þýðendur
Við þýðingar á milli þessara mála er gott að hafa eftirfarandi í huga:
- Rýnið í fallstjórn íslenskunnar: Skiljið nákvæmlega setningafræðilegt hlutverk íslenskra orða áður en þeim er breytt í forsetningaliði á makedónsku.
- Greinið samhengi nálægðar: Veljið ákveðna greininn í makedónsku (-ot, -ov, -on) í samræmi við staðsetningu og tengsl hluta í frásögninni.
- Val sagnhorfa: Gefið ykkur tíma til að velja á milli lokinna og ólokinna sagna í makedónsku til að koma framvindu atburða rétt til skila.
- Yfirlestur móðurmálstalandi einstaklings: Tryggið að makedónskur texti sé yfirlesinn af fagmanni með makedónsku að móðurmáli til að fínstilla tvöföldun andlags og tryggja náttúrulegt flæði textans.
Þýðingar á milli íslensku og makedónsku krefjast mikillar málvísindalegrar færni og djúps skilnings á ólíkum menningarheimum. Með því að gefa gaum að þessum málfræðilegu blæbrigðum er hægt að brúa bilið á milli norðursins og Balkanskagans á farsælan hátt.