Þýðingar á milli tungumála sem tilheyra ólíkum málaættum geta verið mikil áskorun, en jafnframt gefandi verkefni. Íslenska er norðurgermanskt tungumál sem hefur varðveitt flókna beygingamálfræði og fornan orðaforða, á meðan portúgalska er rómanskt mál með gríðarlegan fjölda málhafa um allan heim, einkum í Portúgal og Brasilíu. Þegar ráðist er í það verkefni að framkvæma þýðing úr íslensku yfir í portúgölsku þarf þýðandinn að búa yfir djúpum skilningi á ólíkri uppbyggingu þessara mála, sem og þeim menningarheimum sem þau spretta úr. Í þessari grein verður farið yfir helstu áskoranirnar, málfræðileg blæbrigði og hagnýt ráð sem tryggja hágæða þýðingu.
Ólíkar málaættir og grunnbygging setninga
Grundvallarmunurinn á íslensku og portúgölsku liggur í uppruna þeirra. Íslenska hefur haldið í germanskt setningaskipanarmynstur (oft V2-regluna þar sem sagnorðið er í öðru sæti setningarinnar), en portúgalska fylgir yfirleitt klassískri SVO (frumlag-sagnorð-andlag) uppbyggingu. Þótt báðar mállýskurnar leyfi ákveðið svigrúm í orðaröð til að leggja áherslu á ákveðna setningarhluta, er portúgalska mun sveigjanlegri hvað varðar brottfall frumlags. Í portúgölsku er persónufornöfnum oft sleppt þar sem sagnbeygingin gefur persónuna skýrt til kynna, ólíkt því sem tíðkast í íslensku þar sem persónufornöfn eru nánast alltaf sýnileg.
Beygingakerfi og fallstjórn gegn forsetningum
Einn stærsti munurinn á þessum tveimur tungumálum snýr að fallbeygingu. Íslensk málfræði byggir á fjórum föllum (nefnifalli og aukaföllunum þremur: þolfalli, þágufalli og eignarfalli) sem stýrast af sagnorðum og forsetningum. Portúgalska hefur hins vegar glatað fallbeygingu nafnorða að miklu leyti (fyrir utan persónufornöfn). Í stað þess að nota föll notar portúgalska flókið kerfi forsetninga (eins og de, em, a, por, para) til að sýna tengsl milli orða. Þýðandi sem vinnur að íslensk-portúgölsk þýðing verður því að geta varpað íslenskri fallstjórn yfir í réttar forsetningasamsetningar í portúgölsku, sem krefst mikillar næmni.
- Dæmi um fallstjórn: Á íslensku segjum við „ég hjálpa honum“ (þágufall), en á portúgölsku er notuð forsetning eða andlag: „eu ajudo-o“ eða „eu ajudo ele“ (fer eftir mállýsku og formfestu).
- Forsetningar sem renna saman: Í portúgölsku renna forsetningar oft saman við greini (t.d. de + o = do, em + a = na). Þetta kerfi á sér enga hliðstæðu í íslensku og krefst nákvæmni í ritun.
Sagnir, hættir og persónulegur nafnháttur
Sagnorðakerfi beggja mála eru mjög þróuð, en þau starfa á ólíkan hátt. Portúgölsk málfræði inniheldur flókið kerfi viðtengingarháttar (portúgalska: conjuntivo eða subjuntivo) sem er notaður mun oftar og í fleiri samhengjum en íslenskur viðtengingarháttur. Auk efasemda og óska stýrist portúgalski viðtengingarhátturinn af ákveðnum samtengingum sem krefjast hans sjálfkrafa. Ennfremur hefur portúgalska sérstakt málfræðilegt fyrirbæri sem kallast persónulegur nafnháttur (portúgalska: infinitivo pessoal). Þetta leyfir nafnhætti sagnarinnar að beygjast eftir persónum, sem gerir setningauppbyggingu afar knappa en getur verið flókið að þýða úr íslensku yfir í portúgölsku án þess að missa merkingarflæðið eða stílfræðilegan léttleika.
Málfræðilegt kyn nafnorða
Íslenska hefur þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn) en portúgalska hefur aðeins tvö (karlkyn og kvenkyn). Hvorugkynsorð í íslensku verða því annaðhvort að karlkyni eða kvenkyni í portúgölsku. Þetta hefur áhrif á lýsingarorð, ábendingarfornöfn og greina sem verða að samræmast nýja kyninu. Þessi kynjatilfærsla getur breytt hrynjandi og stíl textans og því þarf að huga vel að samræmi í gegnum allan textann. Til dæmis verður hvorugkynsorðið „borð“ að kvenkynsorðinu „mesa“ á portúgölsku, og lýsingarorðin verða að laga sig að því kvenkyni.
Menningarleg staðfæring og landfræðilegur munur
Þegar þýtt er yfir á portúgölsku er lykilatriði að vita hver markhópurinn er. Portúgalska er ekki einsleit á heimsvísu. Helsti munurinn er á milli:
- Evrópuportúgölsku (pt-PT): Formlegri setningagerð, ólíkur framburður, meiri munur á formlegu og óformlegu ávarpi, og ákveðin orðaforðamunur (t.d. „autocarro“ fyrir strætó).
- Brasilíuportúgölsku (pt-BR): Mýkri framburður, meiri notkun á gerðarfornöfnum í daglegu tali, og annar orðaforði (t.d. „ônibus“ fyrir strætó).
Íslenskar menningaraðstæður, svo sem lýsingar á veðri, landslagi (jöklar, hverir, hraun) og hefðbundnum mat (harðfiskur, hangikjöt, skyr), eiga sér oft enga beina hliðstæðu í portúgölskumælandi löndum. Góður þýðandi þarf því að beita menningarlegri staðfæringu til að útskýra þessi hugtök á lifandi og skiljanlegan hátt fyrir lesandanum, án þess að textinn verði of þunglamalegur eða missi sérkenni sín. Stundum þarf að grípa til lýsandi þýðinga eða halda upprunalega orðinu og bæta við stuttri útskýringu í neðanmálsgrein eða innan sviga.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja að þýðingin verði sem best er mælt með því að fylgja eftirfarandi skrefum:
- Greindu markhópinn snemma: Ákvarðaðu hvort þýðingin á að höfða til lesenda í Portúgal, Brasilíu eða öðrum portúgölskumælandi löndum (eins og Angóla eða Mósambík). Þetta hefur áhrif á stafsetningu, orðaval og málfræðilega uppbyggingu.
- Gættu að viðtengingarhætti: Passaðu upp á að nota portúgalska conjuntivo rétt, sérstaklega í aukasetningum sem lýsa óskum, efasemdum, tilfinningum eða skilyrðum, þar sem íslenskan notar stundum framsöguhátt eða allt aðra setningagerð.
- Varist falska vini (false cognates): Þótt málin séu úr ólíkum áttum geta ensk eða alþjóðleg áhrif ruglað þýðendur. Gakktu úr skugga um að merkingu orða sé ekki ruglað saman við svipuð latnesk tökuorð í íslensku sem hafa breytt um merkingu í tímans rás.
- Vinnið með fagleg tól: Notkun hugtakasafna og sérhæfðra þýðingartóla (CAT-tools) hjálpar til við að viðhalda samræmi í flóknum tæknilegum textum og stórum verkefnum.
Að lokum má segja að þýðing úr íslensku yfir í portúgölsku krefst meira en að fletta upp í orðabók. Það krefst þess að brúa bil á milli norrænnar hörku og rómanskrar mýktar, þar sem málfræðileg nákvæmni og menningarleg næmni vinna saman að því að skapa texta sem hljómar náttúrulega á portúgölsku og virðir málvenjur beggja landa.