Кыргыз тилинен иврит тилине которуу процесси — бул эки таптакыр башка тил үй-бүлөсүнө кирген, маданий жана структуралык жактан өзгөчөлөнгөн тилдердин ортосундагы татаал интеллектуалдык эмгек болуп саналат. Кыргыз тили түрк тилдеринин курамына кирип, агглютинативдүү түзүлүшкө ээ болсо, иврит тили семит тилдер тобуна кирет жана флективдүү-аналитикалык мүнөзгө ээ. Бул эки тилдин ортосундагы котормо иштери сапаттуу жана так болушу үчүн котормочудан бир гана сөздүк запасты эмес, эки тилдин тең терең грамматикалык курулушун, синтаксистик мыйзам ченемдүүлүктөрүн жана маданий контексттерин кылдат билүү талап кылынат. Бул макалада биз кыргыз-иврит котормосундагы эң маанилүү тилдик нюанстарды, көп кездешүүчү кыйынчылыктарды жана аларды чечүүнүн жолдорун талдайбыз.
Грамматикалык жана синтаксистик курулуштун айырмачылыктары
Эки тилдин ортосундагы эң чоң айырмачылыктардын бири — бул синтаксистик түзүлүш, б.а. сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби. Кыргыз тили SOV (Subject-Object-Verb: Ээ - Айкындооч - Баяндооч) моделине баш ийет. Бул моделде баяндооч ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми иврит тилинде сүйлөмдүн классикалык түзүлүшү SVO (Subject-Verb-Object: Ээ - Баяндооч - Айкындооч) же кээде VSO мүнөзүнө ээ. Котормо учурунда сүйлөмдүн бул структуралык айырмачылыгын эске албаса, которулган текст иврит тилинде жасалма жана түшүнүксүз угулуп калат. Котормочу кыргызча сүйлөмдүн аягындагы баяндоочту иврит тилине өткөргөндө сүйлөмдүн ортосуна же башына жылдырууга тийиш.
Экинчи маанилүү айырмачылык — бул сөз жасоо жана сөз өзгөртүү системасы. Кыргыз тили агглютинативдүү тил катары сөз калыптарына ар кандай мүчөлөрдү ырааттуу түрдө жалгоо аркылуу жаңы маанилерди түзөт (мисалы: "китеп-тер-ибиз-ден"). Иврит тили болсо семит тилдерине мүнөздүү болгон "консонанттык тамыр" (үч тыбыштан турган тамыр — "шореш") системасына негизделген. Сөздөр бул тамырга белгилүү бир үндүү тыбыштардын үлгүлөрүн (мишкал же биньян) киргизүү аркылуу жасалат. Бул айырмачылык котормочудан кыргыз тилиндеги мүчөлөрдүн маанисин иврит тилиндеги тиешелүү этиштик формаларга же ат атоочтук суффикстерге өтө так конвертациялоону талап кылат.
Род (гендер) категориясынын таасири
Кыргыз тилинде грамматикалык род категориясы жок. Бизде адамдардын жынысы же нерселердин роду сүйлөмдөгү сөздөрдүн формасына таасир этпейт (мисалы, "ал барды" деген сүйлөм эркекке да, аялга да бирдей тиешелүү болушу мүмкүн). Ал эми иврит тилинде род категориясы абдан күчтүү өнүккөн. Ар бир зат атооч, сын атооч, сан атооч жана этиш эркек (захар) же аял (некева) родуна бөлүнөт. Демек, кыргыз тилинен иврит тилине которууда текст кимге багытталганын же сүйлөмдүн ээси ким экенин аныктоо абдан маанилүү. Бул контекстсиз которууну дээрлик мүмкүн эмес кылат. Эгер котормочу тексттеги "ал" деген ат атоочтун эркек же аялга тиешелүү экенин так билбесе, иврит тилиндеги котормо маанилик жактан ката болуп калышы шексиз.
Артикль жана аныкталгандык категориясы
Дагы бир маанилүү тилдик кубулуш — бул аныкталгандык категориясы. Иврит тилинде белгилүү бир белгиленген нерсени көрсөтүү үчүн "ha-" (ה) аныктооч артикли колдонулат. Ал зат атоочтун жана аны мүнөздөгөн сын атоочтун алдына жалганат. Кыргыз тилинде мындай артикль жок, бирок анын ордуна табыш жөндөмөсү (аныкталган объектилер үчүн) же "тигил", "бул", "бир" сыяктуу көрсөтмө жана белгисиздик ат атоочтору колдонулат. Мисалы, кыргыз тилиндеги "китепти окудум" (белгилүү бир китеп) жана "китеп окудум" (жалпы китеп) деген айырмачылыкты иврит тилине которууда тиешелүүлүгүнө жараша артиклди колдонуу же колдонбоо аркылуу так чагылдыруу керек.
Предлогдор жана жөндөмө мүчөлөрү
Кыргыз тилинде жөндөмө системасы (иликтен баштап чыгыш жөндөмөгө чейин) сөздүн аягына кошулган мүчөлөр аркылуу берилет. Иврит тилинде болсо жөндөмө мүчөлөрү жок, алардын кызматын сөздүн алдына жазылуучу предлогдор (мисалы, "бе-" — ичинде, "ле-" — багыт/үчүн, "ме-" — чыгуу булагы) аткарат. Ошондой эле, түз толуктоочту көрсөтүүчү атайын "эт" (את) предлогу бар. Кыргыз тилиндеги табыш жөндөмөсүндө турган сөздөрдү иврит тилине которууда ушул "эт" предлогун туура пайдалануу керек. Бул синтаксистик алмашуулар котормочудан өзгөчө кылдаттыкты жана тилдик сезимталдуулукту талап кылат.
Маданий адаптация жана фразеологизмдерди которуу
Тил — бул маданияттын күзгүсү. Кыргыз маданиятындагы көчмөн турмуш, тоолор, жылкылар жана улуттук каада-салттар менен байланышкан түшүнүктөрдү (мисалы: "кымыз", "боз үй", "түндүк", "атка мингизүү") иврит тилине түздөн-түз которуу мүмкүн эмес. Ал эми иврит тилинде Жакынкы Чыгыштын географиясы, диний ишенимдер (иудаизм) жана тарыхый өзгөчөлүктөр менен байланышкан реалдуулуктар абдан көп кездешет. Котормочу бул учурда транслитерация ыкмасын түшүндүрмөсү менен колдонушу керек же маанилик жактан эң жакын маданий эквиваленттерди табышы зарыл. Тексттин маданияттар аралык адаптациясы эки элдин дүйнө таанымындагы айырмачылыктарды жоюуга жардам берет.
Иврит тилине сапаттуу которуу үчүн практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен иврит тилине которууда жогорку сапатты камсыз кылуу жана каталардан алыс болуу үчүн төмөнкү эрежелерди сактоо сунушталат:
- Контекстти терең талдоо: Род категориясын туура колдонуу үчүн сүйлөмдүн катышуучуларын жана алардын жынысын алдын ала тактаңыз.
- Сүйлөм түзүлүшүн өзгөртүү: Кыргыз тилиндеги этишти сүйлөмдүн аягынан иврит тилиндеги ордуна (ээден кийин же сүйлөмдүн башына) которууга машыгыңыз.
- Маданий сөздүктөр менен иштөө: Эки тилдеги теологиялык, тарыхый жана маданий терминдерди тактоо үчүн атайын булактарды жана энциклопедияларды колдонуңуз.
- Заманбап куралдарды айкалыштыруу: Котормо программаларын (CAT-tools) колдонууда грамматикалык өзгөчөлүктөрдү сөзсүз кол менен редакциялоодон өткөрүңүз.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен иврит тилине которуу бир гана сөзмө-сөз алмаштыруу эмес, бул маанилерди жана маданий коддорду кайрадан жаратуу процесси болуп саналат. Эки тилдин структуралык өзгөчөлүктөрүн туура баалоо жана тилдик мыйзамдарды сактоо гана ишенимдүү, сапаттуу жана табигый котормону кепилдей алат. Котормочунун негизги максаты — окурмандарга түп нусканын маанисин гана эмес, анын эмоционалдык, стилистикалык жана маданий боёкторун да толук кандуу жеткирүү болуп салатат.