Дэлхий дахины соёл, бизнесийн харилцаа өргөжихийн хэрээр хэл шинжлэлийн хувьд тэс өөр язгууртай хэлнүүдийн хооронд хөрвүүлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг жишээ бол Алтай язгуурын монгол хэлнээс Семит язгуурын еврей хэл рүү орчуулах үйл явц юм. Энэхүү хоёр хэл нь өгүүлбэрийн бүтэц, хэл зүйн ангилал, бичгийн тогтолцооны хувьд эрс ялгаатай тул орчуулагчаас өндөр ур чадвар, гүн гүнзгий мэдлэг шаарддаг. Орчуулгыг амжилттай хийхэд зөвхөн үгсийн санг тайлбарлах нь хангалтгүй бөгөөд хэл тус бүрийн сэтгэлгээний онцлог, түүх соёлын дэвсгэрийг ойлгох шаардлагатай байдаг.
1. Өгүүлбэрийн бүтцийн ялгаа ба хөрвүүлэлт
Монгол хэл нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын хувьд "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" (SOV) гэсэн хатуу дараалалтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог бөгөөд туслах гишүүд нь гол гишүүнийхээ өмнө байрладаг. Тэгвэл еврей хэл нь орчин цагт ихэвчлэн "Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун" (SVO) бүтэцтэй бөгөөд зарим тохиолдолд, ялангуяа шашны болон уран зохиолын эх сурвалжид "Өгүүлэхүүн - Эзэн бие - Тусагдахуун" (VSO) дарааллыг ашигладаг.
Энэхүү бүтцийн ялгаа нь орчуулагчийг өгүүлбэрийг шууд үгчлэн хөрвүүлэх боломжгүй болгодог. Монгол хэлний урт, нийлмэл өгүүлбэрийг еврей хэл рүү буулгахдаа утгын алдагдалгүйгээр хэд хэдэн богино өгүүлбэр болгон задлах эсвэл өгүүлбэрийн логик холбоосыг еврей хэлний зүй тогтолд нийцүүлэн дахин зохион байгуулах шаардлагатай болдог. Тухайлбал, монгол хэлний холбоос үгс болон нөхцөлүүд өгүүлбэрийн дунд болон төгсгөлд үүрэг гүйцэтгэдэг бол еврей хэлэнд өгүүлбэрийг эхлүүлэх эсвэл шууд залгагдах туслах үгсээр дамжуулан санааг илэрхийлдэг байна.
2. Залгамал ба шилжмэл хэлний хэл зүйн онцлогууд
Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд язгуур үгэн дээр залгавар залгах замаар шинэ утга болон хэл зүйн харилцааг илэрхийлдэг. Нөгөөтэйгүүр, еврей хэл нь Семит бүлгийн хэлнүүдийн адил гурван ба түүнээс дээш гийгүүлэгчээс бүтсэн язгуур (shoresh)-т тулгуурлан, түүн дээр эгшиг болон угтвар, дагавар нэмэх замаар үг бүтээдэг онцлогтой. Энэхүү систем нь үг бүтээх болон хэл зүйн хувьд дараах өвөрмөц хүндрэлүүдийг үүсгэдэг:
- Үйлт нэр ба цагийн систем: Монгол хэлний үйлт нэр, нөхцөлүүд нь цаг болон байдлыг маш нарийн илэрхийлдэг бол еврей хэлэнд үйл үгийн долоон өөр хэв шинж буюу "биньяним" (binyanim) байдаг бөгөөд эдгээр нь үйлийн идэвхтэй, идэвхгүй, өөрөөс шалтгаалах зэрэг утгыг хувиргадаг. Үүнийг монгол хэлний хэв, байдлын дагавар орлуулан ойлгоход тусалдаг боловч шууд тохирох хэлбэр байхгүй тохиолдол олон байдаг.
- Төлөөний үг ба залгаварууд: Еврей хэлэнд нэр үгийн төгсгөлд хамаатуулах залгавар нэмж "миний ном" (ספרי - сифри) гэх мэтээр илэрхийлдэг. Энэ нь монгол хэлний хамаатуулах нөхцөлтэй төстэй боловч хэрэглээ нь орчин цагийн еврей хэлэнд илүү албан ёсны бичгийн хэв маягт давамгайлдаг бол өдөр тутмын хэлэнд "миний" (шели) гэх туслах үгийг тусад нь хэрэглэдэг байна.
- Хүйсний ангилал: Монгол хэлэнд хүйсийн дүрэм байдаггүй бол еврей хэлэнд бүх нэр үг, үйл үг, тэмдэг нэр, тэр ч байтугай тооны нэр нь эр, эм хүйст хуваагддаг. Жишээлбэл, монгол хэлний "Чи хаашаа явж байна вэ?" гэсэн асуултыг эрэгтэй хүнд хэлж байгаа бол "Лаан ата холех?" (לאן אתה הולך), эмэгтэй хүнд бол "Лаан ат холехет?" (לאן את הולכת) гэж орчуулна. Энэ нь орчуулга хийх явцад контекстийг маш сайн ойлгож, зөв хүйсний хувилбарыг сонгох шаардлагыг тулгардаг.
3. Барууннаас зүүн рүү чиглэсэн бичгийн тогтолцоо (RTL)
Еврей хэлийг барууннаас зүүн тийш уншиж бичдэг (Right-to-Left). Энэ нь зөвхөн орчуулгын ажил төдийгүй вэб сайт, гар утасны аппликейшн, хэвлэлийн эх бэлтгэл зэрэг дижитал нутагшуулалтын (localization) шатанд техникийн томоохон сорилт болдог. Орчуулагч болон дизайнер нь текстийн байршил, догол мөр, тэмдэгтүүдийн зөв дарааллыг алдагдуулахгүй байхад онцгой анхаарах ёстой. Ялангуяа тоо болон латин үсэг, хаалт, цэг тэмдэг зэрэг зүүнээс баруун тийш уншигддаг элементүүд агуулагдсан өгүүлбэрүүдийг холимог бичих үед текстийн хэлбэр өөрчлөгдөх эсвэл уншихад ойлгомжгүй болох эрсдэлтэй байдаг.
4. Соёлын нөхцөл байдал ба нутагшуулалт
Монгол ба еврей ард түмний түүх, шашин, амьдралын хэв маяг эрс тэс ялгаатай. Монголын нүүдэлчин соёл, байгаль дэлхийгээ шүтэх үзэл, буддын болон бөөгийн шашны нөлөө нь хэлний үгийн санд гүн шингэсэн байдаг бол еврей хэл нь иудаизм шашин, Тора судар, Ойрх Дорнодын түүхэн нөхцөл байдалтай салшгүй холбоотой. Жишээлбэл, монгол хэлний "хишиг", "буян", "суу залиг" зэрэг ойлголтуудыг еврей хэл рүү хөрвүүлэхдээ шууд тохирох үг олоход бэрхшээлтэй тул тайлбар орчуулга ашиглах, эсвэл еврей соёлын хамгийн ойр төстэй философийн нэр томьёог сонгох хэрэгтэй болдог. Мөн шашны зан үйл, өдөр тутмын мэндчилгээ зэрэг нь еврей хэлэнд маш чухал байр суурь эзэлдэг тул контекстоос хамааран тохирох хувилбарыг сонгох нь чухал.
5. Орчуулгын чанарыг сайжруулах практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс еврей хэл рүү чанартай орчуулга хийхэд дараах алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Контекстийг судлах: Эх бичвэрт байгаа түүхэн, соёлын сэдэвтэй үгсийг еврей хэлний уншигчдад ойлгомжтой болгохын тулд нэмэлт тайлбар эсвэл зүүлт ашиглах. Энэ нь уншигчдад эх сурвалжийн жинхэнэ санааг зөв хүлээн авахад тусална.
- Еврей хэлний идэвхтэй үйл үгийн хэлбэрийг ашиглах: Монгол хэлний идэвхгүй (passive) өгүүлбэрийг еврей хэлний идэвхтэй (active) бүтэц рүү шилжүүлбэл илүү амьд, байгалийн мэт сонсогддог. Еврей хэл нь идэвхтэй үйлдлийг илэрхийлэхдээ илүү тодорхой бөгөөд хүчтэй байдаг.
- Грамматик хүйсийг нягтлах: Өгүүлбэр дэх эзэн бие болон үйл үг, тэмдэг нэрийн хүйс тохирч байгааг үргэлж хянах. Учир нь ганц үгийн хүйсийн алдаа ч өгүүлбэрийн ерөнхий утгыг алдагдуулж болзошгүй.
- Нийлмэл нэр үгийн хэлбэр (Смихут) ашиглах: Еврей хэлний "смихут" (smikhut) буюу нэр үгсийг холбон шинэ ойлголт үүсгэх бүтцийг зөв ашиглаж сурах нь мэргэжлийн түвшний орчуулгын гол түлхүүр юм. Жишээлбэл, "сургууль" гэсэн ойлголтыг илэрхийлэх "бейт сэфер" (בית ספר) нь "гэр" болон "ном" гэсэн хоёр нэр үгийн нийлцээс бүтдэг.
- Мэргэжлийн хяналт: Орчуулсан эхийг еврей хэлийг эх хэл шигээ эзэмшсэн хэл шинжлэлийн мэргэжилтнээр хянуулах (proofreading). Энэ нь орчуулга зөвхөн дүрмийн хувьд бус, хэлний хэрэглээ, соёл, найруулгын хувьд зөв зохистой болсон эсэхийг баталгаажуулдаг.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс еврей хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн үг солих ажил биш бөгөөд хоёр өөр сэтгэлгээний ертөнцийг гүүрлэн холбох нарийн урлаг юм. Зөв арга зүй, соёлын мэдрэмж, хэлний гүн мэдлэгийг хослуулснаар л дээд зэргийн чанартай, уншигчдад ойлгомжтой, SEO хувьд өндөр зэрэглэлд үнэлэгдэхүйц орчуулгыг бүтээх боломжтой.