Katika ulimwengu wa sasa wa utandawazi, mahitaji ya tafsiri kati ya lugha zinazokua kwa kasi yanazidi kuongezeka. Kiswahili, kikiwa lugha kuu ya mawasiliano katika ukanda wa Afrika Mashariki na Kati na moja ya lugha rasmi za Umoja wa Afrika, kinakutana na Kiindonesia (Bahasa Indonesia), lugha ya taifa ya taifa la visiwa vya Indonesia yenye wazungumzaji zaidi ya milioni 200. Licha ya lugha hizi mbili kutoka familia tofauti kabisa za lugha—Kiswahili kikiwa cha familia ya lugha za Kibantu na Kiindonesia kikiwa cha familia ya Austronesia—kuna mambo mengi yanayohitaji umakini mkubwa wakati wa kutafsiri kutoka Kiswahili kwenda Kiindonesia.
Ulinganifu wa Kiisimu na Mifumo ya Lugha
Kuelewa muundo wa kiisimu wa lugha zote mbili ni hatua ya kwanza na muhimu zaidi kwa mfasiri yeyote. Kiswahili ni lugha inayotegemea sana viambishi (agglutinative language) na ina mfumo thabiti wa ngeli za nomino. Kila nomino katika Kiswahili huangukia katika ngeli fulani, na ngeli hiyo huamua viambishi vya upatanisho vya kisarufi katika vitenzi, vivumishi, na viwakilishi.
Kwa upande mwingine, Kiindonesia pia ni lugha inayotumia viambishi (affixation system) lakini haina mfumo wa ngeli za nomino wala jinsia za kisarufi. Tofauti hii ya msingi inamaanisha kuwa mfasiri lazima abadilishe kabisa namna anavyofikiria kuhusu upatanisho wa kisarufi anapohamisha mawazo kutoka Kiswahili kwenda Kiindonesia. Katika Kiindonesia, nomino hazibadiliki kulingana na umoja au wingi kwa kutumia viambishi awali kama ilivyo katika Kiswahili (kwa mfano, "mtu" na "watu"). Badala yake, wingi katika Kiindonesia mara nyingi huonyeshwa kwa kurudia neno (reduplication)—kama vile "orang" (mtu) kuwa "orang-orang" (watu)—au kwa kutumia maneno yanayoonyesha idadi.
Changamoto Kuu za Kisarufi Katika Tafsiri
Wakati wa mchakato wa kutafsiri kutoka Kiswahili kwenda Kiindonesia, kuna maeneo kadhaa ya kisarufi yanayoweza kuleta ugumu na kuhitaji uangalifu mkubwa:
- Muda na Nyakati za Vitenzi: Kiswahili kina mfumo tata wa nyakati unaoonyeshwa kupitia viambishi vya wakati (kama vile -li-, -me-, -na-, -ta-, -ki-). Kiindonesia hakina viambishi vya nyakati kwenye vitenzi vyao. Ili kuonyesha wakati uliopita, uliopo, au ujao, Kiindonesia hutumia maneno ya ziada (temporal adverbs) kama vile "sudah" (tayari/zaman zilizopita), "sedang" (sasa hivi), au "akan" (utakaokuja). Mfasiri lazima ahakikishe kuwa muktadha wa wakati katika sentensi ya Kiswahili unaonyeshwa vizuri katika Kiindonesia kwa kutumia maneno haya ya wakati bila kupoteza mtiririko wa asili wa sentensi.
- Viambishi Awali na Viambishi Kati: Katika Kiswahili, kitenzi kimoja kinaweza kubeba taarifa zote za mtendaji, mtendewa, wakati, na hali (kwa mfano: "alivyomsaidia"). Katika Kiindonesia, mifumo ya viambishi (me-, di-, ter-, ke-an) hutumika kuonyesha kauli thabiti (active), kauli ya kutendewa (passive), au uwezo, lakini haziunganishi viwakilishi vya nafsi ndani ya kitenzi. Hili linahitaji mfasiri kuvunja kitenzi kimoja cha Kiswahili na kuunda muundo wa sentensi unaojitegemea katika Kiindonesia.
- Vihusishi na Vielezi: Kiswahili hutumia viambishi vya mahali (kama vile -ni kwenye "nyumbani") au vihusishi kama "katika", "kwenye". Kiindonesia hutumia vihusishi maalum kama "di" (katika/kwenye), "ke" (kwenda), na "dari" (kutoka). Ni muhimu kuchagua kihusishi sahihi ili kuepuka mkanganyiko wa maana.
Ujanibishaji wa Kitamaduni na Usemi (Cultural Localization)
Tafsiri bora haihusishi tu maneno bali pia inahusisha tamaduni. Jamii za Waswahili na Waindonesia zina historia ndefu na tamaduni tajiri ambazo zimeathiri lugha zao. Lugha zote mbili zimeathiriwa kwa kiasi kikubwa na lugha ya Kiarabu kutokana na biashara ya kihistoria na kuenea kwa dini ya Kiislamu. Hili ni jambo zuri kwa mfasiri kwani kuna maneno mengi yenye asili moja (cognates) ambayo yana maana zinazofanana au kukaribiana sana. Kwa mfano:
- Wakati / Waktu: Neno la Kiswahili "wakati" linafanana sana na "waktu" katika Kiindonesia.
- Habari / Kabar: Neno "habari" linashabihiana na "kabar" kwa maana na matumizi.
- Dunia / Dunia: Neno hili linatumika katika lugha zote mbili kumaanisha ulimwengu wetu.
- Sahani / Cawan: Ingawa kuna tofauti kidogo, asili ya maneno haya ina uhusiano wa kihistoria.
Hata hivyo, mfasiri lazima awe mwangalifu na maneno yenye maana tofauti licha ya kufanana (false friends). Pia, methali za Kiswahili (Methali) na misemo ya kitamaduni haiwezi kutafsiriwa neno kwa neno. Kwa mfano, methali ya Kiswahili kama "Polepole ndio mwendo" inaweza kutafsiriwa kwa usahihi zaidi katika Kiindonesia kwa kutumia peribahasa (methali ya Kiindonesia) kama "Biar lambat asal selamat" (Heri kuchelewa lakini kufika salama) ili kuleta maana ile ile ya kitamaduni na kiitikadi.
Mbinu na Ushauri wa Kitaalamu kwa Wafasiri
Ili kufikia tafsiri yenye ubora wa juu kutoka Kiswahili kwenda Kiindonesia, wafasiri wanashauriwa kufuata mbinu zifuatazo:
- Changanua Muktadha Kabla ya Kuanza: Usianze kutafsiri neno kwa neno. Soma aya nzima ya Kiswahili ili kuelewa ujumbe mkuu, toni ya mwandishi, na hadhira lengwa huko Indonesia.
- Zingatia Heshima na Adabu (Registers of Politeness): Jamii ya Indonesia ina viwango tofauti vya lugha kulingana na heshima. Unapotafsiri maneno ya heshima ya Kiswahili, chagua viwakilishi sahihi vya Kiindonesia. Kwa mfano, matumizi ya "Anda" (wewe - rasmi/heshima) badala ya "kamu" (wewe - isiyo rasmi) ni muhimu sana katika nyaraka za kiofisi au biashara.
- Tumia Zana za Kisasa za Tafsiri kwa Uangalifu: Zana kama kumbukumbu za tafsiri (Translation Memories) na kamusi za kielektroniki ni muhimu, lakini hazina uwezo wa kuelewa nuances za kitamaduni na kisarufi kati ya Kiswahili na Kiindonesia. Ukaguzi wa kibinadamu (human proofreading) uliofanywa na mzungumzaji mzawa wa Kiindonesia ni hatua isiyoepukika.
- Fanya Utafiti wa Istilahi Maalum: Katika nyanja za kiteknolojia, kisheria, au matibabu, hakikisha kuwa maneno ya kisasa yanayotumika katika Kiswahili yanatafsiriwa kwa kutumia maneno yaliyoidhinishwa na Kamati ya Lugha ya Indonesia (Badan Bahasa).
Hitimisho na Mustakabali wa Tafsiri Hii
Kutafsiri kutoka Kiswahili kwenda Kiindonesia ni daraja muhimu la kiuchumi, kitamaduni, na kijamii kati ya mataifa ya Afrika na Asia ya Kusini-Mashariki. Kwa kuelewa kwa kina tofauti za kisarufi, kufanana kwa maneno yenye asili ya Kiarabu, na umuhimu wa ujanibishaji wa kitamaduni, wafasiri wanaweza kutoa kazi zenye ufasaha, usahihi, na zinazoeleweka kwa urahisi na hadhira lengwa. Uwekezaji katika mafunzo ya lugha hizi mbili utaendelea kuwa nguzo muhimu katika kukuza mahusiano haya ya kimataifa.