Тарҷумаи матнҳо аз забони тоҷикӣ ба забони галисиӣ (galego) яке аз соҳаҳои каммаҳсул, вале ниҳоят ҷолиб ва муҳим дар замони ҷаҳонишавӣ ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ ҳамчун як забони эронӣ бо сохтор ва таърихи бои худ ва забони галисиӣ ҳамчун як забони романӣ, ки асосан дар минтақаи Галисия дар шимолу ғарби Испания гуфтугӯ мешавад, дорои тафовутҳои амиқи сохторӣ, грамматикӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Барои амалӣ намудани тарҷумаи босифат ва дақиқ, тарҷумон бояд на танҳо луғати ҳарду забонро бидонад, балки нозукиҳои синтаксисӣ ва фарҳангии онҳоро низ ба хубӣ дарк кунад.
Тафовутҳои синтаксисӣ ва сохтори ҷумлаҳо
Яке аз фарқиятҳои асосие, ки тарҷумон ҳангоми кор бо ин ду забон бо он рӯбарӯ мешавад, сохтори ҷумлаҳо мебошад. Забони тоҷикӣ дорои сохтори SOV (Subject-Object-Verb), яъне Фоил - Пуркунанда - Феъл аст. Дар тоҷикӣ феъл одатан дар охири ҷумла қарор мегирад. Аз тарафи дигар, забони галисиӣ сохтори SVO (Subject-Verb-Object), яъне Фоил - Феъл - Пуркунанда-ро истифода мебарад. Ин фарқияти сохторӣ аз тарҷумон талаб мекунад, ки ҷумларо комилан бозсозӣ кунад. Тарҷумаи калима ба калима дар ин ҳолат бефоида ва нофаҳмо хоҳад буд.
Масалан, ҷумлаи тоҷикии "Китобхонаи миллӣ дар маркази шаҳр ҷойгир аст" дар галисиӣ чунин сохтор мегирад: "A biblioteca nacional está situada no centro da cidade". Дар ин ҷо феъли "está situada" (ҷойгир аст) дар мобайни ҷумла меояд, дар ҳоле ки дар тоҷикӣ он дар охир ҷойгир шудааст. Тағйир додани мавқеи феълҳо ва пуркунандаҳо дар раванди тарҷума диққати махсусро металабад, то мантиқи ҷумла ва равонии матн халалдор нашавад.
Мушкилоти грамматикӣ: Категорияи ҷинсият ва артиклҳо
Забони тоҷикӣ забонест, ки дар он категорияи ҷинсияти грамматикӣ вуҷуд надорад. Исмҳо, сифатҳо ва ҷонишинҳо вобаста ба ҷинсият тағйир намеёбанд. Ҷонишини "вай" ё "ӯ" метавонад ҳам ба мард ва ҳам ба зан ишора кунад. Баръакс, дар забони галисиӣ ду ҷинси грамматикӣ мавҷуд аст: мардона (masculino) ва занона (feminino). Сифатҳо, артиклҳо ва ҷонишинҳо бояд ҳамеша бо исм аз рӯи ҷинс ва шумора мувофиқат кунанд.
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба галисиӣ, тарҷумон бояд заминаи матнро таҳлил кунад, то бидонад, ки оё сухан дар бораи мард меравад ё зан, то ҷонишини дуруст ("el" барои мард ё "ela" барои зан) ва сифатҳои мувофиқро интихоб намояд. Масалан, ҷумлаи тоҷикии "Устоди мо омад" вобаста ба ҷинсияти устод метавонад ба галисиӣ ҳамчун "Chegou o noso profesor" (мард) ё "Chegou a nosa profesora" (зан) тарҷума шавад.
Илова бар ин, дар галисиӣ истифодаи артиклҳои муайян (o, a, os, as) ва номуайян (un, unha, uns, unhas) хеле муҳим аст. Тоҷикӣ артикли махсус надорад ва барои ифодаи муайянӣ аз пасванди "-ро" ва барои номуайянӣ аз калимаи "як" ё "яке" истифода мекунад. Тарҷумон бояд муайян ва номуайян будани исмро дар ҷумлаи тоҷикӣ муайян карда, онро бо артикли мувофиқ дар галисиӣ ифода созад.
Системаи мураккаби феълҳо ва ҷонишинҳои клитикӣ
Системаи феълии забони галисиӣ хеле бой буда, дорои замонҳо ва тарзҳои гуногун аст. Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи галисиӣ мавҷудияти инфинитиви шахсӣ (infinitivo persoal) мебошад, ки ба феълҳои номуайян имкон медиҳад, ки бо илова кардани пасвандҳои шахсӣ тасриф шаванд. Ин сохтор дар тоҷикӣ муодили мустақим надорад ва тарҷумон бояд онро тавассути ҷумлаҳои пайрави замон ё шартӣ тарҷума кунад.
Мушкили дигари калон ин ҷойгиршавии ҷонишинҳои клитикӣ (pronomes clíticos) дар галисиӣ мебошад. Клитикҳо ҷонишинҳои кӯтоҳе мебошанд, ки метавонанд пеш аз феъл (проклиза), дар дохили феъл (мезоклиза, гарчанде дар галисиӣ хеле кам истифода мешавад) ё баъд аз феъл (энклиза) ҷойгир шаванд. Интихоби мавқеи дуруст аз омилҳои зиёд, ба монанди калимаҳои инкорӣ, саволӣ ва пайвандакҳо вобаста аст. Дар тоҷикӣ ҷонишинҳои шахсии кӯтоҳ (ба монанди -ам, -ат, -аш) мавқеи дигар ва қоидаҳои соддатар доранд, бинобар ин татбиқи дурусти клитикҳо дар галисиӣ маҳорати баланди грамматикиро талаб мекунад.
Фарқиятҳои фонетикӣ, имлоӣ ва транслитератсия
Ҳангоми тарҷумаи номҳои хос, номҳои ҷуғрофӣ ва истилоҳоти фарҳангӣ аз тоҷикӣ ба галисиӣ, масъалаи транслитератсия ба миён меоянд. Азбаски тоҷикӣ хати кириллиро истифода мебарад ва галисиӣ хати лотиниро, тарҷумон бояд қоидаҳои овозии ҳарду забонро ба назар гирад. Масалан:
- Ҳарфи тоҷикии Ҷ (овози [dʒ]) дар галисиӣ муодили дақиқ надорад. Онро вобаста ба оҳанг ва қоидаҳо метавон бо ҳарфи X (ки аксар вақт овози [ʃ]-ро медиҳад) ё омехтаи дигар ифода кард.
- Ҳарфи тоҷикии Х (овози [χ]) метавонад дар галисиӣ бо G ё C ифода карда шавад, вобаста ба он ки чӣ тавр хонда мешавад, зеро дар галисии стандартӣ овози "х"-и тоҷикӣ вуҷуд надорад (ба истиснои баъзе лаҳҷаҳо, ки дар онҳо овози "gheada" мавҷуд аст).
- Ҳарфи тоҷикии Қ (овози [q]) одатан дар лотинӣ бо ҳарфҳои Q ё K иваз карда мешавад, аммо дар галисиӣ қоидаҳои махсуси имлоиро риоя кардан лозим аст.
Маҳаллисозӣ ва мутобиқсозии фарҳангӣ
Мутобиқсозии фарҳангӣ яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои тарҷумаи касбӣ мебошад. Тоҷикистон ва Галисия аз ҷиҳати анъанаҳо, таърих ва тарзи ҳаёт комилан фарқ мекунанд. Истилоҳот ба монанди "ҳашар" (кори дастаҷамъонаи ихтиёрӣ), "чойхона" ё "дастархон" дар галисиӣ муодилҳои фарҳангӣ надоранд. Тарҷумон бояд қарор кунад, ки оё ин калимаҳоро транслитератсия кунад ва дар зери саҳифа тавзеҳ диҳад ё муодили функсионалиро пайдо кунад.
Аз тарафи дигар, дар галисиӣ низ мафҳумҳои хосе мавҷуданд, ки тарҷумаи онҳо ба тоҷикӣ душвор аст. Масалан, калимаи машҳури "morriña", ки маънои ҳасрат ва пазмонии амиқ ба ватан ва оиларо дорад, дорои заминаи қавии эҳсосист, ки танҳо бо калимаи "пазмонӣ" ифода карда намешавад. Тарҷумони муваффақ бояд кӯшиш кунад, ки ин гуна нозукиҳои эҳсосиро бо истифода аз воситаҳои услубии забони ҳадаф интиқол диҳад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонон
Барои ноил шудан ба тарҷумаи комил аз забони тоҷикӣ ба галисиӣ, истифодаи тавсияҳои зерин зарур аст:
- Таҳлили сохтори ҷумла: Пеш аз оғози тарҷума, ҷумларо ба қисмҳои асосӣ (фоил, хабар, пуркунанда) ҷудо кунед ва онҳоро мувофиқи синтаксиси галисиӣ аз нав созед.
- Истифодаи забонҳои миёнарав боэҳтиётона: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-галисиӣ тақрибан вуҷуд надоранд, аксар вақт аз забонҳои русӣ, испанӣ ё англисӣ ҳамчун миёнарав истифода мешавад. Дар ин раванд диққат диҳед, ки хатогиҳои забони миёнарав ба матни ниҳоӣ нагузаранд.
- Омӯзиши қоидаҳои имлои расмии галисиӣ: Барои навиштани матни дуруст аз луғатҳо ва дастурҳои Real Academia Galega (RAG) истифода баред. Ин кӯмак мекунад, ки аз истифодаи калимаҳои испанӣ (castelanismos), ки дар галисиӣ хато ҳисоб мешаванд, канорагирӣ кунед.
- Таҳрири услубӣ ва мутобиқсозӣ: Матнро ҳамеша пас аз тарҷума хонед ва равонии онро бисанҷед. Матн бояд тавре хонда шавад, ки гӯё он дар аввал бо забони галисиӣ навишта шуда бошад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз тоҷикӣ ба галисиӣ на танҳо як раванди техникӣ, балки санъати сохтани пулҳои фарҳангӣ байни мардуми тоҷик ва мардуми галисиӣ мебошад. Бо риояи усулҳои пешниҳодшуда ва таваҷҷӯҳи хос ба нозукиҳои забонӣ, ҳар як тарҷумон метавонад ба натиҷаҳои баланд ноил гардад.