Giriş: Iki Dürli Dil Ulgamynyň Duşuşygy
Türkmen dilinden nemes diline terjime etmek hünärmenlerden diňe bir sözlük baýlygyny däl, eýsem düýbünden tapawutly iki sany lingwistik ulgamyň çuňňur arabaglanyşygyny bilmegi talap edýär. Türkmen dili Altaý diller maşgalasynyň türki toparyna degişli bolup, agglýutinatiw gurluşy bilen tapawutlanýar. Nemes dili bolsa Hindi-Ýewropa diller maşgalasynyň german toparyna degişli bolup, esasan flektiw (üýtgeýän) häsiýete eýedir. Bu gurluş tapawutlary terjime prosesinde çynlakaý kynçylyklary we aýratynlyklary ýüze çykarýar. Eýsem, bu iki diliň arasynda köpri gurmak üçin haýsy kadalara we tilsimlere eýermeli?
Sintaksis we Söz Tertibiniň Transkripsiýasy
Terjime wagtynda ýüze çykýan iň uly böwetleriň biri sintaksis, ýagny sözleriň sözlemdäki tertibidir. Türkmen dilinde adaty söz tertibi SOV (Subýekt-Obyekt-Işlik) formulasy boýunça gurulýar. Ýagny, işlik hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Nemes dilinde bolsa esasy sözlemde işlik hemişe ikinji orunda durmalydyr (V2 düzgüni). Eger sözlem tabynly çylşyrymly sözlem bolsa, işlik ahyra geçýär (verb-final).
Mysal üçin: "Men şu gün kitaphanada nemes dilini öwrenýärin" diýen sözlemi nemes diline terjime edenimizde, söz tertibi üýtgeýär: "Ich lerne heute Deutsch in der Bibliothek" (Subýekt-Işlik-Wagt-Obyekt-Ýer). Terjimeçi nemes dilindäki işligiň orunlaryny, aýratyn-da kömekçi işlikleriň we esasy işlikleriň arasyndaky "işlik çarçuwadyny" (Satzklammer) dogry gurmalydyr. Bu bolsa terjimeçiden sözlemiň doly manysyny ahyryna çenli okap, soňra ony täzeden gurnamagy talap edýär.
Agglýutinasiýa garşy Fleksiýa
Türkmen dili agglýutinatiw dildir, ýagny söz köklerine dürli goşulmalar (goşulmalaryň yzygiderliligi) birikdirilip täze manylar we grammatik formalar döredilýär. Nemes dili bolsa flektiw häsiýetlidir. Nemes dilinde bir goşulma ýa-da sözüň özgermegi (mysal üçin, çekimli sesleriň üýtgemegi - Umlaut) bir wagtda birnäçe grammatik manyny (jyns, san, düşüm) aňladyp bilýär.
Türkmen dilindäki "kitaplarymdakylardan" diýen söz birnäçe goşulmadan ybarat: kitap (kök) + -lar (köplük) + -ym (degişlilik) + -da (ýöneliş/wagt-orun düşümi) + -ky (sypat ýasaýjy) + -lar (köplük) + -dan (çykyş düşümi). Nemes dilinde bu ýeke-täk sözi aňlatmak üçin tutuş bir sözlem bölegini ýa-da sözlemi ulanmak gerek bolýar: "von denen, die in meinen Büchern sind". Terjimeçi köp sanly goşulmalaryň aňladýan inçe manylaryny nemes diliniň predloglaryny we olar bilen baglanyşykly düşümleri (Akkusativ, Dativ, Genitiv) dogry saýlap aňlatmalydyr.
Grammatik Jynsyň (Rod) we Artikllaryň Dolandyrylyşy
Türkmen dilinde grammatik jyns (rod) we artikl ulgamy ýokdur. Nemes dilinde bolsa üç sany jyns bar (der - erkek, die - aýal, das - orta) we olar kesgitli, kesgitsiz hem-de nol artikllar arkaly kesgitlenýär. Bu ýagdaý terjimeçiler üçin uly kynçylyk döredýär, sebäbi türkmençe sözlemde anyk görünmeýän "kesgitlilik" we "kesgitsizlik" tapawudyny nemes dilinde dogry bermek zerurdyr.
Meselem, "Mugallym geldi" diýen sözlemi terjime edeniňizde, gürrüňiň haýsy mugallym barada gidýändigi we onuň jynsy (erkek mugallym: der Lehrer, aýal mugallym: die Lehrerin) kontekstden anyklanmalydyr. Eger okyjy bu mugallymy öňden tanaýan bolsa "Der Lehrer ist gekommen", eger restsiz ýagdaýda islendik bir mugallym barada bolsa "Ein Lehrer ist gekommen" görnüşinde terjime edilmeli. Bu bolsa kontekstiň çuňňur analizini talap edýär.
Işlik Zamanlary we Modallyk
Nemes dilinde wagtlar we olaryň ulanylyşy gaty berk kadalaşdyrylandyr. Esasan hem gürrüňdeşlikde ulanylýan Perfekt we ýazuw dilinde ulanylýan Präteritum wagtlarynyň arasyndaky tapawut türkmen dilindäki geçmiş wagtyň dürli formalary bilen hemişe gabat gelmeýär. Mundan başga-da, nemes dilindäki Konjunktiv I we Konjunktiv II (göçme many, hyýaly ýagdaýlar, gytaklaýyn sözler) türkmen dilindäki şert meýli we habar meýliniň inçe öwüşginleri bilen gabat getirilmelidir.
Modallyk hem iki dilde dürli ýollar bilen berilýär. Nemes dilinde ýörite modal işlikler (müssen, sollen, können, dürfen, wollen, mögen) bar bolsa, türkmen dilinde bu manylar köplenç kömekçi işlikler (mysal üçin, edip bilmek, etmeli bolmak) ýa-da modal sözler we goşulmalar arkaly berilýär. Terjimeçi modal öwüşginleriň ýitmezligi üçin nemes dilindäki modal işlikleriň sintaktik baglanyşyklaryny gowy bilmelidir.
Medeni Kontekst we Frazeologiýa
Dil medeniýetiň aýnasy bolandygy sebäpli, terjime diňe bir sözleri däl, eýsem düşünjeleri hem geçirmegi aňladýar. Türkmen halkynyň milli däp-dessurlary, durmuşy we taryhy bilen baglanyşykly realyýalar (mysal üçin: tamdyr, sajak, telpek, keteni, dograma) nemes medeniýetinde ýokdur. Şeýle sözleri nemes diline terjime etmek üçin düşündirişli terjime (deskriptiw), transkripsiýa we ýörite düşündirişleri (snoskalary) ulanmak maslahat berilýär.
Mundan başga-da, durnukly söz düzümleri we atalar sözleri göni terjime edilmeli däldir. Mysal üçin, türkmençe "Ýylan çakan alajy ýüpden gorkar" atalar sözüni nemes diline göni terjime etseňiz, nemes okyjysy onuň manysyny doly aňlamaz. Munuň öwezine nemes dilindäki gabat gelýän ekwiwalenti ulanmak bolar: "Gebranntes Kind scheut das Feuer" (Ýanan çaga otdan gorkar). Bu bolsa terjimeçiniň iki diliň hem edebi we medeni baýlyklaryna çuňňur aralaşmagyny talap edýär.
Terjimeçiler üçin Peýdaly Maslahatlar
Nemes we türkmen dilleriniň arasynda ýokary hilli terjime işini amala aşyrmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Kontekste üns beriň: Sözleri aýry-aýrylykda däl-de, tutuş sözlemiň we tekst bölüminiň manysyna görä terjime ediň.
- Nemes diliniň sintaktik çarçuwasyny gurmagy öwreniň: Nemesçe ýazanyňyzda işlikleriň ornuny we olaryň predloglar bilen dolandyrylyşyny (Rektion der Verben) yzygiderli barlaň.
- Milli aýratynlyklary düşündiriň: Milli düşünjeleri terjime edeniňizde nemes okyjysynyň kabul edişini ýeňilleşdirmek üçin gysgaça maglumatlar ýa-da sinonimler goşuň.
- Ekwiwalentlik ýörelgesini saklaň: Idiomalary we frazeologizmleri terjime edeniňizde, olaryň nemes dilindäki medeni taýdan laýyk gelýän ekwiwalentlerini gözläň.
- Diliň tebigylygyny barlaň: Terjime edilen nemesçe tekstiň tebigy and düşnükli okalmagy üçin nemes dilinde gepläýän ýazyjylaryň ýa-da hünärmenleriň redaktirlemesini (Lektorat) ulanmagy göz öňünde tutuň.