Թարգմանական արվեստը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների բառապաշարի տիրապետում, այլև դրանց կառուցվածքային, քերականական և մշակութային առանձնահատկությունների խորը ընկալում: Հայերենից փենջաբերեն (պենջաբերեն) թարգմանությունը բավականին յուրահատուկ և բարդ գործընթաց է: Թեև երկու լեզուներն էլ պատկանում են հնդեվրոպական մեծ ընտանիքին, դրանց զարգացման տարբեր ճյուղերը (հայերենը՝ որպես առանձին ճյուղ, իսկ փենջաբերենը՝ որպես հնդարիական լեզու) ձևավորել են տարբեր քերականական կանոններ և արտահայտչամիջոցներ: Այս հոդվածում մանրամասնորեն կվերլուծենք այն հիմնական նրբություններն ու կանոնները, որոնք անհրաժեշտ են որակյալ և բնական թարգմանություն ստանալու համար:
Շարադասություն և նախադասության կառուցվածք. SVO-ից դեպի SOV
Հայերենում նախադասության կառուցվածքը բավականին ճկուն է: Թեև առավել բնական է համարվում Ենթակա-Ստորոգյալ-Ուղիղ խնդիր (SVO) կառուցվածքը, թարգմանիչները և գրողները կարող են հեշտությամբ փոխել բառերի դասավորությունը՝ շեշտադրումներ անելու համար: Օրինակ՝ «Աննան կարդում է գիրքը» նախադասությունը կարող է վերափոխվել «Գիրքը կարդում է Աննան» կամ «Աննան գիրքն է կարդում» տարբերակների:
Փենջաբերենում պատկերը լիովին այլ է: Այստեղ գործում է խիստ շարադասություն՝ Ենթակա-Ուղիղ խնդիր-Ստորոգյալ (SOV): Սա նշանակում է, որ բայը և օժանդակ բայական համակարգը միշտ պետք է գտնվեն նախադասության վերջում: Թարգմանելիս հայերեն նախադասության կառուցվածքը պետք է ամբողջությամբ ապամոնտաժվի և վերակառուցվի փենջաբերենի կանոններով: Եթե փորձեք պահպանել հայերենի շարադասությունը, ապա փենջաբերեն տեքստը կդառնա անհասկանալի կամ խիստ արհեստական:
Քերականական սեռի առկայությունը և դրա ազդեցությունը
Հայերենից փենջաբերեն թարգմանության գլխավոր դժվարություններից մեկը քերականական սեռի տարբերությունն է: Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռից. մենք չունենք արական կամ իգական սեռի բաժանում գոյականների, ածականների կամ բայերի մակարդակում: «Նա» դերանունը հավասարապես վերաբերում է և՛ տղամարդուն, և՛ կնոջը:
Փենջաբերենում յուրաքանչյուր գոյական պատկանում է կա՛մ արական, կա՛մ իգական սեռի: Ավելին, նախադասության մեջ գոյականի սեռը թելադրում է դրան կից ածականների և ստորոգյալի (բայի) վերջավորությունները: Օրինակ, եթե թարգմանում ենք «լավ տղա» և «լավ աղջիկ» արտահայտությունները, ապա փենջաբերենում «լավ» ածականը կփոխի իր տեսքը՝ համապատասխանաբար դառնալով «ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ» (changa munda) և «ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ» (changi kuri): Բայերի դեպքում նույնպես գործողության կատարողի սեռը որոշում է բայաձևը (օրինակ՝ «գնում է» բայը կլինի «ਜਾਂਦਾ ਹੈ» արականի և «ਜਾਂਦੀ ਹੈ» իգականի դեպքում): Ուստի, թարգմանիչը պետք է տիրապետի ամբողջական համատեքստին՝ ճիշտ որոշելու համար գործող անձանց սեռը:
Հոլովական համակարգի և ետադրությունների փոխազդեցությունը
Հայերենն օգտագործում է հոլովման հարուստ համակարգ (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական), որտեղ բառի վերջավորությունը ցույց է տալիս դրա դերը նախադասության մեջ: Փենջաբերենը, ընդհակառակը, օգտագործում է ետադրություններ (postpositions), որոնք կատարում են հայերենի հոլովների և նախդիրների ֆունկցիաները, սակայն դրվում են բառից հետո:
Փենջաբերենում գոյականներն ունեն երկու հիմնական վիճակ՝ ուղղակի (direct) և թեք (oblique): Երբ բառին հաջորդում է որևէ ետադրություն (օրինակ՝ «մեջ», «վրա», «համար» կամ հոլովական իմաստ արտահայտող մասնիկներ), գոյականը փոխվում է թեք ձևի: Օրինակ, հայերենի տրական կամ հայցական հոլովներով արտահայտված խնդիրները փենջաբերենում հաճախ թարգմանվում են «ਨੂੰ» (nu) ետադրությամբ, իսկ սեռական հոլովը՝ «ਦਾ/ਦੀ/ਦੇ» (da/di/de) մասնիկներով: Այս համակարգերի ճշգրիտ համադրումը պահանջում է բարձր լեզվաբանական պատրաստվածություն:
Բայական ժամանակաձևեր և կերպային նրբություններ
Հայերենի բայական համակարգը բավականին զարգացած է և ունի հստակ ժամանակային ձևեր ու եղանակներ: Փենջաբերենում բայական համակարգը հիմնված է կերպային (aspectual) տարբերությունների վրա, որոնք զուգորդվում են օժանդակ բայերի հետ՝ արտահայտելու համար ներկա, անցյալ կամ ապառնի ժամանակները: Փենջաբերենում առկա են անկատար (imperfective), կատարյալ (perfective) և շարունակական (progressive) կերպերը: Թարգմանչի խնդիրն է ճշգրիտ ընտրել փենջաբերենի համապատասխան բայական կառույցը, որպեսզի հայերեն տեքստի ժամանակային և իմաստային երանգները (օրինակ՝ սովորույթ հանդիսացող գործողություն կամ տվյալ պահին կատարվող գործողություն) ճիշտ փոխանցվեն:
Սոցիալական ռեգիստրներ և հարգալից դիմելաձևեր
Փենջաբական հասարակության մեջ հարգանքի և սոցիալական աստիճանակարգի արտահայտումը լեզվական կարևորագույն տարր է: Եթե հայերենում հարգանք արտահայտելու հիմնական միջոցը հոգնակի թվով դիմելն է («Դուք»), ապա փենջաբերենում այս համակարգն ավելի բազմաշերտ է: Փենջաբերենում հարգանքի դեպքում օգտագործվում են ոչ միայն բայի հատուկ հոգնակի ձևեր, այլև գոյականներին ու անուններին կից ավելացվում է «ਜੀ» (ji) պատվավոր մասնիկը (օրինակ՝ «ਪਿਤਾ ਜੀ» - հայրիկ ջի): Կան նաև հատուկ բայեր, որոնք կիրառվում են միայն հարգարժան անձանց վերաբերյալ խոսելիս: Հայերենից փենջաբերեն թարգմանելիս պետք է ուշադիր լինել տեքստի ոճին և սոցիալական համատեքստին, որպեսզի թարգմանությունը չհնչի կոպիտ կամ անհարգալից:
Մշակութային համատեքստի տեղայնացում և բառապաշարի հարստություն
Մշակութային տարբերությունները հաճախ ստեղծում են այսպես կոչված «անթարգմանելի» բառեր կամ հասկացություններ: Փենջաբերենն ունի չափազանց հարուստ և մասնագիտացված բառապաշար ընտանեկան ու ազգակցական կապերի վերաբերյալ: Ի տարբերություն հայերենի, որտեղ «հորեղբայր» և «քեռի» բառերը ծածկում են հիմնական կապերը, փենջաբերենում հոր մեծ եղբայրը, հոր փոքր եղբայրը, մոր եղբայրը, հորաքրոջ ամուսինը և մորաքրոջ ամուսինը ունեն բոլորովին տարբեր, յուրահատուկ անվանումներ: Թարգմանիչը պետք է շատ զգույշ լինի նման դեպքերում և անհրաժեշտության դեպքում կատարի լրացուցիչ հետազոտություն կամ կիրառի նկարագրական թարգմանություն:
Գործնական խորհուրդներ և լավագույն փորձը թարգմանիչների համար
Որակյալ արդյունք ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական քայլերին.
- Թիրախային գրային համակարգի որոշում. Փենջաբերենն ունի երկու հիմնական գրային համակարգ: Հնդկաստանի Փենջաբ նահանգում և հնդիկ փենջաբցիների շրջանում օգտագործվում է գուրմուխի (Gurmukhi) գիրը, իսկ Պակիստանի Փենջաբում և մուսուլման փենջաբցիների շրջանում՝ շահմուխի (Shahmukhi) արաբատառ գիրը: Թարգմանությունը սկսելուց առաջ անպայման ճշտեք ձեր թիրախային լսարանի գտնվելու վայրը:
- Բառարանների և գլոսարիումների կիրառում. Ստեղծեք մասնագիտական տերմինների երկլեզվյա բառացանկ, հատկապես եթե աշխատում եք իրավաբանական, տեխնիկական կամ գործարար տեքստերի հետ: Սա թույլ կտա պահպանել տերմինների հետևողականությունը ողջ տեքստում:
- Մայրենի լեզվով խմբագրում (Native Proofreading). Քանի որ փենջաբերենն ունի բազմաթիվ բարբառներ և խոսակցական նրբերանգներ, պատրաստի թարգմանությունը միշտ պետք է ներկայացնել փենջաբերենի կրող հանդիսացող մասնագետին՝ վերջնական սրբագրման համար: Սա կերաշխավորի, որ տեքստը հնչի բնական և սահուն:
Թվային տարածություն և որոնողական օպտիմալացում (SEO)
Եթե թարգմանված տեքստը հրապարակվելու է համացանցում, ապա չափազանց կարևոր է հաշվի առնել SEO-ի սկզբունքները: Որոնողական բանալի բառերը փենջաբերենում պետք է ընտրվեն՝ հիմնվելով իրական որոնումների վիճակագրության վրա: Բացի այդ, անհրաժեշտ է օգտագործել համապատասխան HTML պիտակներ (օրինակ՝ վերնագրերի համար H1, H2, H3), որոնք կօգնեն որոնողական ռոբոտներին ճիշտ ինդեքսավորել բովանդակությունը: Մետա-նկարագրությունները և պատկերների այլընտրանքային տեքստերը (alt tags) նույնպես պետք է թարգմանվեն և օպտիմալացվեն՝ ապահովելով առավելագույն տեսանելիություն Google-ում և այլ որոնողական համակարգերում: