Þýðingar á milli tungumála sem eiga sér enga sameiginlega sögu, landfræðileg tengsl eða ættartengsl eru meðal erfiðustu áskorana á sviði nútímaþýðinga. Þýðing úr íslensku, germönsku beygingamáli með rætur í fornnorrænu, yfir í kmerísku (opinbert tungumál Kambódíu), sem tilheyrir ástróasísku málaættinni og er greinandi einangrunarmál, er afar áhugavert dæmi um slíkt verkefni. Þessi tvö málkerfi starfa á gjörólíkan hátt og krefjast þess að þýðandinn búi yfir djúpum skilningi á menningu, samfélagsgerð og málfræðilegum undirstöðum beggja landa til að tryggja að merking, tónn og blæbrigði skili sér rétt og nákvæmlega.
Lykilmunur á málkerfum: Beygingamál gegn einangrunarmáli
Stærsta áskorunin við þýðingar á milli íslensku og kmerísku liggur í grundvallarmun á málgerð. Íslenska er mjög beygð tunga. Nafnorð beygjast í kynjum (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn), tölu (eintala, fleirtala) og fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall, eignarfall). Sagnir beygjast eftir persónum, tölu, tíðum og háttum. Þetta þýðir að stök íslensk setning inniheldur miklar málfræðilegar upplýsingar sem eru innbyggðar í form orðanna sjálfra.
Kmeríska er hins vegar einangrunarmál. Hún hefur engar sagnbeygingar, engar nafnorðabeygingar, engin málfræðileg kyn og engin föll. Tíðir og aðrar málfræðilegar upplýsingar eru tjáðar með hjálparorðum, tímatengdum atviksorðum (svo sem „í gær“ eða „núna“) eða hreinlega ráðnar af samhengi setningarinnar. Þegar þýtt er úr íslensku yfir í kmerísku þarf því að leysa upp allar beygingarupplýsingar íslenskunnar og endurskapa þær með því að nota rétta orðaröð og viðeigandi smáorð á kmerísku.
Kmerískt ritkerfi og stafagerð
Kmeríska er skrifuð með kmerísku letri, sem er svokallað „abugida“ ritkerfi (atkvæðaskrift) sem á rætur sínar að rekja til forna indverskra skrifta. Ólíkt latneska stafrófinu sem notað er í íslensku, eru samhljóðar í kmerísku með innbyggt sérhljóðahljóð og sérhljóðar eru skrifaðir som tákn í kringum samhljóðana (fyrir ofan, neðan, til vinstri eða hægri).
Annar mikilvægur munur sem flækir stafræna útgáfu og þýðingar er að í kmerísku eru ekki notuð bil á milli orða eins og í íslensku. Bil eru aðeins notuð til að gefa til kynna lok setningar eða liðar (líkt og kommur eða punktar í vestrænum málum). Þetta krefst sérstakrar tækniþekkingar við textabrot og umbrot á vefsíðum eða í prendefni, þar sem sjálfvirk kerfi geta átt erfitt með að greina hvar á að skipta orðum á milli lína án þess að eyðileggja merkingu textans eða skapa ólæsileg orðabrot.
Flókið kerfi virðingarstiga og félagslegra tengsla
Á meðan íslenskt samfélag einkennist af miklu jafnrétti og óformlegum samskiptum – þar sem allir eru þúaðir, jafnt ráðherrar sem almenningur – er kambódískt samfélag mjög stéttskipt og byggir á ríkri virðingarhefð. Kmeríska hefur flókið kerfi virðingarstiga (honorifics) sem stýrir því hvernig fólk ávarpar hvert annað.
Þegar þýtt er yfir í kmerísku verður þýðandinn að vita nákvæmlega hver viðtakandinn er og hver tengslin eru á milli þess sem talar og þess sem hlustar. Val á persónufornöfnum og jafnvel sagnorðum breytist eftir því hvort verið er að tala við eldri manneskju, yngri manneskju, jafningja, munka eða konungsborið fólk. Formlegt bréf eða markaðsefni sem á íslensku væri einfalt og beinskeytt þarf á kmerísku að vera klætt í mjög kurteislegan og virðingarríkan búning sem hæfir menningarkringlunni. Ef þetta er vanmetið getur þýðingin virkað dónaleg eða ófagmannleg.
Orðaröð og setningagerð: Hlutverk samhengis
Bæði íslenska og kmeríska nota frumlag-sögn-andlag (SVO) sem grunnorðaröð. Hins vegar er kmeríska svokallað „topic-comment“ (efni-umsögn) tungumál. Það þýðir að setningar hefjast oft á því málefni sem verið er að ræða um, frekar en sjálfu frumlaginu. Að auki er kmeríska mjög samhengisháð og algengt er að frumlögum og andlögum sé sleppt (fornafnafelling) ef þau eru ljós af samhenginu.
Í íslensku er hins vegar nánast alltaf krafa um að frumlag sé til staðar í setningunni (t.d. persónufornafn eða nafnorð). Ef þýðandi flytur íslenska setningagerð beint yfir á kmerísku getur textinn orðið mjög stirður, endurtekningasamur og óeðlilegur fyrir móðurmálstalandi einstaklinga. Listin við þýðinguna felst í því að fella út óþarfa upplýsingar sem kmerísk málfræði krefst ekki, án þess að glata upprunalegu merkingunni.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar á milli íslensku og kmerísku
Til að tryggja hágæða þýðingu og góða notendaupplifun á kambódískum markaði er mælt með því að fylgja þessum leiðbeiningum:
- Notaðu alltaf móðurmálstalendur: Vegna flókinnar samfélagsgerðar og óskráðra reglna um kurteisi og virðingu ætti kmeríski þýðandinn ávallt að hafa kmerísku sem móðurmál og búa yfir góðri þekkingu á staðháttum.
- Skilgreindu markhópinn nákvæmlega: Veittu þýðandanum upplýsingar um aldur, menntun og félagslega stöðu markhópsins svo hægt sé að velja rétt virðingarstig og málfar í textanum.
- Gættu að tæknilegum atriðum stafsetningar: Gakktu úr skugga um að vefumsjónarkerfi þín styðji kmerískt letur (Unicode) og að textabrot séu rétt stillt svo orð skiptist ekki vitlaust á milli lína í mismunandi skjástærðum.
- Forðastu staðbundnar myndlíkingar: Íslenskar myndlíkingar og orðatiltæki tengd snjó, ís, vetri eða norrænni goðafræði eiga enga samsvörun í hitabeltisloftslagi Kambódíu. Þýða þarf hugtakið á bak við orðatiltækið en ekki orðin sjálf.
- Sannprófun og gæðaprófun: Eftir að textaimn hefur verið þýddur er mikilvægt að fá annan óháðan þýðanda til að fara yfir textann (gæðastýring) til að tryggja að ekkert hafi misfarist í flókna flutningsferlinu.
Að lokum má segja að þýðing á milli þessara tveggja ólíku mála sé eins og að byggja brú á milli tveggja gjörólíkra menningarheima. Með því að virða sérstöðu beggja mála, skilja menningarlegan mun og huga vel að tæknilegum smáatriðum er hægt að vinna þýðingar sem miðla boðskapnum á skýran, áhrifaríkan og fyllilega náttúrulegan hátt fyrir kambódíska lesendur.