Тілдік жүйелердің ортақ негізі: Алтай тектес құрылым және SOV заңдылығы
Қазақ және корей тілдері арасындағы аударма процесі алғашқы қарағанда күрделі көрінгенімен, екі тілдің генеалогиялық және типологиялық тұрғыдан ұқсастықтары жұмысты біршама жеңілдетеді. Тіл біліміндегі Алтай теориясына сәйкес, бұл екі тілдің де тарихи тамыры бір деп есептеледі. Бұл теория толық дәлелденбегенімен, қазақ және корей тілдерінің құрылымдық (типологиялық) сәйкестіктері айқын байқалады. Екі тіл де агглютинативті (жалғамалы) тілдер тобына жатады. Бұл дегеніміз — сөздерге жұрнақтар мен жалғаулардың бірінен соң бірі белгілі бір жүйемен жалғануы арқылы жаңа мағыналар мен грамматикалық формалардың жасалуы.
Сонымен қатар, екі тілде де сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі бірдей: SOV (Subject-Object-Verb), яғни Бастауыш - Тұрлаусыз мүше (Толықтауыш) - Баяндауыш. Мысалы, қазақ тіліндегі «Мен кітап оқимын» сөйлемі корей тілінде «나 (Мен) 책 (кітап) 읽는다 (оқимын)» деп тура сол ретпен құралады. Бұл синтаксистік ұқсастық аудармашыға сөйлем құрылымын түбегейлі өзгертпей, ойды дәл және табиғи түрде жеткізуге мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл сыртқы ұқсастықтардың астында аудармашыдан терең білімді талап ететін көптеген нәзік тұстар жатыр.
Корей тіліндегі бөлшектер (조사) мен қазақ тіліндегі септік жалғауларының арақатынасы
Агглютинативті сипат екі тілге де тән болғанымен, қосымшалардың қызметінде маңызды айырмашылықтар бар. Корей тілінде «조사» (чоса) деп аталатын бөлшектер (көмекші сөздер немесе жалғаулықтар) өте маңызды рөл атқарады. Олар сөз бен сөзді байланыстырып қана коймай, сөйлемдегі сөздің қызметін анықтайды. Қазақ тіліндегі септік жалғаулары корей тіліндегі осы бөлшектерге сәйкес келеді, бірақ олардың қолданылу аясы сәл өзгеше.
- Барыс және Табыс септігінің ерекшеліктері: Корей тіліндегі бағытты білдіретін бөлшектер («에» және «에게») мен табыс жалғауы («을/를») контекстке байланысты өзгеріп отырады. Аударма жасағанда қазақ тіліндегі септік мағынасын корей тілінің тиісті бөлшегімен дәл сәйкестендіру қажет.
- Тақырыптық бөлшектер (은/는): Корей тіліндегі ең қиын тақырыптардың бірі — тақырыптық бөлшектер (은/는) мен бастауыш бөлшектерінің (이/가) айырмашылығы. Қазақ тілінде мұндай арнайы бөлшектер жоқ, сондықтан аудармашы сөйлемнің логикалық екпінін сезінуі тиіс. Егер әңгіме жалпы тақырып немесе салыстыру туралы болса «은/는» қолданылады, ал нақты іс-әрекет иесіне назар аударылса «이/가» таңдалады.
Мәдени кодекстер және сыпайылық деңгейлерінің (존댓말) аудармадағы көрінісі
Корей қоғамындағы әлеуметтік иерархия мен конфуцийшілдік құндылықтар тілде тікелей көрініс тапқан. Бұл корей тіліндегі сыпайылық жүйесінің (Honorifics) өте күрделі болуына әкелді. Корей тілінде сөйлесушінің жасына, әлеуметтік мәртебесіне және жақындық деңгейіне байланысты сөйлеудің бірнеше стилі қолданылады:
- Хапшочхэ (하십시오체): Ресми-сыпайы стиль. Жаңалықтарда, ресми баяндамаларда, бейтаныс адамдармен немесе бастықпен сөйлескенде қолданылады.
- Хэйочхэ (해요체): Бейресми-сыпайы стиль. Күнделікті өмірде, әріптестер арасында және сыпайы сөйлесу қажет болған жағдайлардың көбінде қолданылады.
- Хэчхэ (해체 / 반말): Сыпайы емес, жақын деңгей (достар, балалар немесе өзінен кіші адамдар үшін).
Қазақ тілінде де сыпайылық категориясы («Сен» және «Сіз» формалары, үлкендерге құрмет көрсету сөздері) бар болғанымен, ол корей тіліндегідей қатаң грамматикалық және лексикалық жүйеге бөлінбеген. Корей мәтініндегі сыпайылық деңгейін қазақшаға аударғанда, сәйкес ресми немесе бейресми реңкті сақтау маңызды. Мысалы, корей тіліндегі сыпайы етістік формаларын («드리다» сияқты) қазақ тіліндегі сыпайы лексикалық баламалармен («ұсыну», «бас ию», «сәлем жолдау») немесе «Сіз» есімдігін қолдану арқылы беруге болады. Бұл ретте аудармашы тек сөздерді ғана емес, кейіпкерлердің немесе тараптардың қарым-қатынас деңгейін толық сезінуі керек.
Тұрақты сөз тіркестері мен мәдени эквиваленттерді таңдау
Кез келген аударманың ең үлкен сынағы — ұлттық нақыштағы сөздер (реалийлер) мен фразеологизмдерді аудару. Корей тілінде де, қазақ тілінде де тарихи тұрмыс-тіршілікке, наным-сенімдерге және табиғат құбылыстарына байланысты қалыптасқан бай фразеологиялық қор бар. Корей тіліндегі қытай таңбаларынан шыққан төрт буынды идиомалар — «саджасоңо» (사자성어) аудармашыға ерекше міндет жүктейді. Бұл идиомаларды сөзбе-сөз аудару оқырманға мүлдем түсініксіз болып қалады.
Мысалы, «우이독경» (Өгіздің құлағына оқу) идиомасын қазақ тіліне аударғанда, оның мағыналық баламасы ретінде «Құлақсызға айтқан сөз — құмға құйған сумен тең» немесе «Тас керең» тіркесін қолдануға болады. Мұндай жағдайларда мәтінмәнді ескере отырып, мағыналық эквивалентті іздеу қажет. Сондай-ақ, корей тілінде тағамдарға, ас ішу мәдениетіне байланысты тұрақты тіркестер өте көп. Мәселен, «밥 먹었어?» (Тамақ іштің бе?) деген сұрақ көп жағдайда шынайы тамақтанған-тамақтанбағанын сұрау емес, қазақ тіліндегі «Амансың ба?», «Жағдайың қалай?» деген секілді амандасудың, қамқорлықтың белгісі болып табылады. Мұны тікелей аударса, мәтін табиғилығын жоғалтады.
Корей және қазақ тілдеріндегі етістік шақтары мен бейнелік сөздердің аударылуы
Аударма барысында кездесетін тағы бір өзекті мәселе — етістік шақтары мен қимылдың өту сипатын беру. Қазақ тілінде етістіктің шақтары өте көп тармақталған және әр алуан реңктерге ие (мысалы: ауыспалы осы шақ, келер шақ, бұрынғы өткен шақ т.б.). Корей тілінде өткен, осы және келер шақ негізгі грамматикалық көрсеткіштер арқылы беріледі. Алайда, корей тіліндегі қимыл-әрекеттің аяқталуын немесе жалғасуын білдіретін арнайы конструкциялар бар (мысалы, «-고 있다» осы шақтағы созылыңқы қимылды білдірсе, «-어/아 버리다» істің толық аяқталғанын білдіреді). Мұндай грамматикалық конструкцияларды қазақ тіліне аударғанда «бастап жатыр», «істеп тастады», «жасап үлгерді» сияқты көмекші етістіктер жүйесін дұрыс қолдану маңызды.
Бұған қоса, корей тілі бейнелеуіш және дыбыстық еліктеуіш сөздерге («의성어» және «의태어») өте бай. Олар мәтінге ерекше көркемдік реңк береді. Қазақ тілінде де еліктеуіш сөздер («жалт-жұлт», «қыбыр-жыбыр», «сарт-сұрт») кеңінен қолданылады. Аудармашы корей тіліндегі бейнелік сөздерді тікелей сипаттау сөздерімен емес, қазақ тілінің бай еліктеуіш сөздерімен алмастыра алса, аударма мәтіні әлдеқайда жанды және оқырманға жақын болады.
Қазақ-корей аудармасын жақсартуға арналған практикалық кеңестер
Кәсіби аудармашы сәтті жұмыс жасау үшін келесі маңызды кеңестерді назарда ұстағаны жөн:
- Мәтінмәнді (Контекстті) алдыңғы орынға қойыңыз: Корей тілінде сөйлемнің бастауышы мен толықтауышы жиі түсіп қалады. Сондықтан алдыңғы және кейінгі сөйлемдердің мағынасын біріктіре отырып, қазақша сөйлемде жетіспейтін бастауыштарды орнына қою қажет.
- Ономастика мен транскрипцияны сақтаңыз: Корей есімдері мен географиялық атауларын қазақ тіліне транскрипциялағанда қазақ тілінің орфоэпиялық ережелерін ескеріңіз. Маккьюн-Райшауэр немесе Жаңа корей латын транскрипциясы жүйелерін негізге ала отырып, қазақ дыбыстарына бейімдеңіз (мысалы, "K-pop" емес, "кей-поп", "Seoul" — "Сеул").
- Қазіргі заманғы технологиялар мен сөздіктерді қолданыңыз: Naver Dictionary сияқты корей тілінің жетекші ресурстарын және сенімді академиялық сөздіктерді пайдаланыңыз. Машиналық аударма құралдарына толық сенбей, міндетті түрде қолмен редакциялау жүргізіңіз.
- Мәдени айырмашылықтарды зерттеңіз: Тілді білу мәдениетті білумен тікелей байланысты. Корей тарихын, қазіргі қоғамдық трендтерін және дәстүрлі этикет ережелерін білу аударманың сапасын жаңа деңгейге көтереді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен корей тіліне аудару тек екі тілдің сөздік құрамын сәйкестендіру емес, ол екі түрлі шығыс мәдениетінің, танымы мен жанының арасындағы көпірді салу болып табылады. Синтаксистік ұқсастықтарды шебер пайдалана отырып, мәдени және грамматикалық айырмашылықтарды дұрыс еңсере білген аудармашы ғана жоғары сапалы, оқырманға түсінікті өнім бере алады.