Даяаршил эрчимжиж буй өнөө үед ховор хэлний хослолуудын орчуулга, түүний дотор Төв Азийн нүүдэлчин соёлт монгол хэлнээс Иберийн хойгийн баруун хойд хэсэгт орших Галиси орны уугуул галиси (Galego) хэл рүү хөрвүүлэх хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэж байна. Энэхүү хоёр хэл нь хэлний язгуур, түүхэн хөгжил, бүтцийн хувьд эрс ялгаатай тул орчуулагчаас өндөр түвшний хэл шинжлэлийн мэдлэг, соёлын мэдрэмж шаарддаг. Энэхүү нийтлэлээр монгол хэлнээс галиси хэл рүү орчуулахад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, өгүүлбэрийн бүтцийн өөрчлөлт, хэл зүйн ангиллууд болон үр дүнтэй орчуулахад туслах практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн бүтцийн зөрүү ба синтаксийн дахин төлөвлөлт
Монгол ба галиси хэлний хамгийн том ялгаа нь өгүүлбэр зүйн бүтэц буюу синтаксид оршдог. Монгол хэл нь алтай язгуурын хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд SOV (Subject-Object-Verb буюу Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг) гэсэн тогтсон бүтэцтэй. Өөрөөр хэлбэл, үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Харин роман хэлний бүлэгт багтах галиси хэл нь SVO (Subject-Verb-Object буюу Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдахуун) бүтцийг баримталдаг.
Үүнээс гадна, монгол хэл нь туслах үйл үг, нөхцөлүүдийг өгүүлбэрийн төгсгөлд байрлуулан үндсэн санааг зангиддаг бол галиси хэлэнд угтвар үг (prepositions) болон холбоос үгсийг өргөнөөр ашиглаж, өгүүлбэрийг урагш нь тэлж өргөсгөдөг. Монгол хэлний нэгэн цогц урт өгүүлбэрийг галиси хэл рүү орчуулахдаа дараах өөрчлөлтүүдийг хийх шаардлагатай:
- Үйл үгийг өгүүлбэрийн эхлэл хэсэгт, эзэн биеийн араас шууд оруулах.
- Монгол хэлний холбох тийн ялгалын нөхцөлүүдийг галиси хэлний тохирох угтвар үгсээр (жишээ нь: de, en, con, para) орлуулах.
- Урт, нийлмэл өгүүлбэрүүдийг галиси хэлний уншигчдад ойлгомжтой болгохын тулд логик дараалал бүхий богино өгүүлбэрүүдэд хуваах.
2. Үг зүйн ялгаа: Залгамал шинж ба Флексив бүтэц
Монгол хэл нь агглютинатив буюу залгамал хэл бөгөөд үгийн язгуур дээр олон тооны нөхцөл, дагавруудыг дараалуулан залгах замаар шинэ утга, хэл зүйн харилцааг илэрхийлдэг. Жишээлбэл, "гэрүүдээсээ" гэдэг үг нь "гэр" (язгуур), "-үүд" (олон тоо), "-ээс" (гарахын тийн ялгал), "-ээ" (өөрт хамаатуулах нөхцөл) гэсэн хэсгүүдээс бүрдэнэ.
Харин галиси хэл нь флексив буюу хувирлаг хэл юм. Үгийн төгсгөл хувирах эсвэл тусдаа бие даасан туслах үгс ашиглаж хэл зүйн утгыг гаргадаг. Тухайлбал, дээрх жишээг галиси хэлээр илэрхийлэхэд "dende as súas casas" (тэдний гэрүүдээс) гэж олон тусдаа үг хэрэглэнэ. Иймд монгол хэлний ганц үгэнд агуулагдах хэд хэдэн хэл зүйн утгыг галиси хэлний бүтэн хэллэг, угтвар үг болон төлөөний үгийн хослолоор маш нарийн буулгах хэрэгтэй болдог.
3. Хэл зүйн хүйс ба Артиклийн зохицол
Монгол хэл суралцагчид болон орчуулагчдын хувьд галиси хэлний хэл зүйн хүйсийн ангилал хамгийн том сорилтуудын нэг юм. Монгол хэлэнд нэр үгэнд хүйс заах хэл зүйн ангилал байдаггүй. Гэтэл галиси хэлний бүх нэр үг нь эр (masculino) эсвэл эм (femenino) хүйст хуваагддаг бөгөөд тэдгээрийг дагалдах артикль (o, a, os, as), тэмдэг нэрүүд нь хүйс болон тооны хувьд заавал тохирсон байх ёстой.
Жишээ нь:
- "Ном" (монгол хэлээр саармаг) -> Галис хэлээр: o libro (эр хүйс, ганц тоо)
- "Ширээ" -> Галис хэлээр: a mesa (эм хүйс, ганц тоо)
Орчуулагч монгол хэл дээрх эх бичвэрт байгаа саармаг нэр үгсийг галиси хэл рүү хөрвүүлэхдээ үгсийн сангийн толь бичгийг маш анхааралтай ашиглаж, хүйсийн тохироог алдагдуулахгүй байх нь өгүүлбэрийн зөв бүтэц, урсгалд шийдвэрлэх үүрэгтэй.
4. Үйл үгийн хувирал ба Төлөв байдал
Галиси хэлний үйл үгийн систем нь маш баялаг бөгөөд нарийн төвөгтэй. Үйл үг нь цаг (өнөөдөр, өнгөрсөн, ирээдүй), төлөв (хүүрнэх, хүсэх-нөхцөлт буюу subjuntivo, тушаах), эзэн бие (1, 2, 3-р бие) болон тоогоор (ганц, олон) маш олон хэлбэрээр хувирдаг. Ялангуяа галиси хэлний бие даасан шинж чанарыг харуулдаг "хувирдаг үйлт нэр" (infinitivo flexionado) болон хүсэх-нөхцөлт төлөв (subjuntivo) нь монгол хэлэнд шууд дүйцэх загваргүй байдаг.
Монгол хэлэнд үйл үг нь цаг болон байдлыг дагавар нөхцөлөөр илэрхийлдэг ч галиси хэл шиг эзэн бие бүрээр үйл үгийн үндэс нь хувирдаггүй. Орчуулагч монгол хэлний өгүүлбэрийн хам сэдэв, илэрхийлж буй далд санааг сайтар мэдэрч, галиси хэлний хүсэх төлөв (subjuntivo) эсвэл бодит байдлын төлөвийн (indicativo) аль цагийг сонгохоо шийдэх ёстой. Буруу цаг сонгох нь өгүүлбэрийн утгыг бүхэлд нь өөрчлөх аюултай.
5. Соёлын нутагшуулалт ба Үгсийн сангийн дүйцэл
Монгол ба Галис соёл нь газар зүйн байршил, амьдралын хэв маягийн хувьд тэс өөр ертөнцүүд юм. Монгол соёл нь нүүдлийн мал аж ахуй, уудам тал нутаг, эрс тэс уур амьсгалтай холбоотой өвөрмөц үг хэллэгээр баялаг (жишээ нь: малын зүс, нас, бэлчээрийн нэршил). Харин Галис соёл нь Атлантын далай, далайн хоол, загасны аж ахуй, усархаг зөөлөн уур амьсгал, Кельт гаралтай домог зүй дээр суурилдаг.
Иймд шууд орчуулах боломжгүй соёлын өвөрмөц нэр томьёог (realia) хөрвүүлэхдээ дараах аргуудыг хэрэглэнэ:
- Тайлбарласан орчуулга: Монгол соёлын ойлголтыг галиси хэлээр тайлбарлан бичих (жишээ нь, "айраг" гэдгийг "leite de egua fermentado" буюу исгэсэн гүүний сүү гэх мэт).
- Тохирох дүйцлийг олох: Хоёр соёлд ижил төстэй үүрэг гүйцэтгэдэг уламжлалт зүйлсийг харьцуулан хэрэглэх.
- Түүхэн болон газар зүйн хам сэдэв: Галиси уншигчдын мэддэг Европын түүхэн үйл явдал, газар зүйн ойлголттой монгол ахуйн шинж чанарыг уялдуулан зүүлт тайлбар хийх.
6. Монгол хэлнээс Галиси хэл рүү амжилттай орчуулах практик зөвлөмжүүд
Орчуулгын чанарыг мэргэжлийн түвшинд хүргэхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Хам сэдвийн гүнзгий дүн шинжилгээ: Орчуулж эхлэхээсээ өмнө монгол хэл дээрх эх бичвэрийн ерөнхий санаа, өнгө аяс (албан ёсны уу, утга зохиолын уу, ярианы уу) гэдгийг тодорхойлож, галиси хэлний найруулгын зохих хэв шинжийг сонгох.
- Гуравдагч хэлний нөлөөнөөс сэргийлэх: Монгол-Галиси чиглэлийн шууд толь бичиг ховор байдаг тул орчуулагчид ихэвчлэн орос, англи эсвэл испани хэлийг зууч болгон ашигладаг. Энэ нь орчуулгыг механик шинжтэй болгох эрсдэлтэй тул галиси хэлний өөрийнх нь өвөрмөц хэллэг, үгийн санг голчлон анхаарах хэрэгтэй.
- Галиси хэлний дүрэм, зөв бичих дүрмийг баримтлах: Real Academia Galega (Галисийн хааны академи)-иас тогтоосон албан ёсны дүрмийн стандартуудыг чанд мөрдөх. Үүнд орон нутгийн аялга болон португали хэлний нөлөөг зөв зохицуулах орно.
- Найруулгын засвар хийх: Орчуулсан бичвэрээ галиси хэлээр чөлөөтэй ярьдаг, уугуул иргэдээр хянуулах (proofreading) нь соёлын болон хэлний алдаа мадаггүй болоход хамгийн үр дүнтэй арга юм.
Дүгнэлт
Монгол хэлнээс галиси хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн үгсийг солих үйл явц биш бөгөөд энэ нь хоорондоо эрс ялгаатай хоёр сэтгэлгээний систем, соёлын орон зайг холбох гүүр юм. Синтаксийн өөрчлөлт хийх, хэл зүйн хүйс болон артиклийн тохироог зөв удирдах, үйл үгийн нарийн хувирлуудыг оновчтой сонгох зэрэг нь энэхүү орчуулгыг чанартай хийх гол түлхүүр болдог. Дээр дурдсан онолын болон практик зөвлөмжүүдийг мөрдсөнөөр орчуулагч хоёр хэлний хэрэглэгчдэд бүрэн ойлгогдохуйц, уран яруу, мэргэжлийн түвшний орчуулгыг бүтээж чадна.