די קונסט פֿון איבערזעצן פֿון איין שפּראַך אויף אַן אַנדערער פֿאָדערט פֿיל מער ווי בלויז דאָס אויסטוישן פֿון ווערטער; עס פֿאָדערט אַ טיפֿע פֿאַרשטענדעניש פֿון די קולטורן, היסטאָריעס און גראַמאַטישע סטרוקטורן וואָס ליגן הינטער זיי. ווען מיר רעדן וועגן דער איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף טורקמעניש, טרעפֿן מיר זיך מיט צוויי גאָר ווײַטע וועלטן. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט אַ גרויסן סעמיטישן און סלאַווישן אײַנפֿלוס, וואָס איז היסטאָריש אַנטוויקלט געוואָרן דורך די אַשכּנזישע ייִדן אין אייראָפּע, שטייט קעגן טורקמעניש – אַ טורקישע שפּראַך פֿון צענטראַל-אַזיע מיט אַן אַגלוטינאַטיווער סטרוקטור און אַ גאָר אַנדערער סינטאַקטישער לאָגיק. דער דאָזיקער פֿירער אַנאַליזירט די הויפּט-אַרויספֿאָדערנונגען און אָפֿערס פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער וואָס ווילן שאַפֿן אַ פּינקטלעכע, פֿליסיקע און קולטורעל-באַוווּסטע איבערזעצונג.
די סינטאַקטישע סטרוקטור: פֿון V2 צו SOV
איינע פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע מניעות אין דעם פּראָצעס פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף טורקמעניש איז די סדר פֿון די ווערטער אין דעם זאַץ. ייִדיש געהערט צו די שפּראַכן מיט אַ "V2" ווערב-צווייטן סדר, וואָס מיינט אַז דער קאָניוגירטער ווערב מוז קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אין אַ הויפּט-זאַץ. דער נאָרמאַלער סדר פֿון ווערטער איז סוביעקט-ווערב-אָביעקט (SVO), כאָטש עס קען זיך ענדערן פֿאַר פֿאָקוס און עמפֿאַז. אויף טורקמעניש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז דער סטאַנדאַרטער סדר סוביעקט-אָביעקט-ווערב (SOV). דאָס מיינט אַז דער ווערב קומט תּמיד אין דעם סוף פֿון דעם זאַץ.
פֿאַר אַן איבערזעצער מיינט דאָס אַז מען קען נישט איבערזעצן וואָרט-בײַ-וואָרט. מען מוז דעקאָנסטרוירן דעם ייִדישן זאַץ און אים אויפֿבויען פֿון דאָס נײַ לויט דער טורקמענישער גראַמאַטיק. למשל, דער ייִדישער זאַץ "דער קונד קויפֿט אַ בוך אין קראָם" וועט אויף טורקמעניש איבערגעזעצט ווערן אין אַ סדר וואָס ענדלט צו: "דער קונד אין קראָם אַ בוך קויפֿט". די פֿאַרשטענדעניש פֿון די היעראַרכישע באַציִונגען אין זאַץ איז קריטיש צו פֿאַרמײַדן אומגעלומפּערטע און אומפֿאַרשטענדלעכע פֿראַזעס. דער איבערזעצער דאַרף אויך נעמען אין באַטראַכט דעם פֿאַקט אַז אין טורקמעניש קענען די אָביעקטן און אַדווערביאַלן האָבן אַ מער פֿלעקסיבלע פּאָזיציע, אָבער דער ווערב בלײַבט שטענדיק פֿעסטגעשטעלט אין סוף. דאָס מאַכט דעם לעזער וואַרטן ביזן סוף פֿון זאַץ צו פֿאַרשטיין די גאַנצע קאַמף אָדער קאַנטעקסט פֿון דעם געשעעניש.
די מאָרפֿאָלאָגיע: אָנפֿירעוודיקע פּרעפֿיקסן קעגן אַגלוטינאַטיווע סופֿיקסן
ייִדיש נוצט אַ קאָמבינאַציע פֿון פֿלעקסיעס (ענדערונגען אין די ווערטער גופֿא פֿאַר קאַסוסן און מינים) און פּרעפּאָזיציעס (ווי "אין", "אויף", "מיט"). דאָס איז אַ סיסטעם וואָס איז באַקאַנט פֿאַר די וואָס קענען אייראָפּעאישע שפּראַכן. טורקמעניש איז אָבער אַן אַגלוטינאַטיווע שפּראַך, וואָס מיינט אַז זי בויט אירע ווערטער דורך צוקלעפּן סופֿיקסן איין הינטער דעם אַנדערן צו אַ סטאַבילן שורש. יעדער סופֿיקס טראָגט איין באַשטימטע גראַמאַטישע פונקציע (ווי צאָל, פֿאַרמעגלעכקייט, צײַט, אָדער קאַסוס).
דערצו פֿאַרמאָגט טורקמעניש נישט קיין פּרעפּאָזיציעס; זי נוצט אַנשטאָט דעם פּאָסטפּאָזיציעס וואָס קומען נאָך דעם סובסטאַנטיוו, אָדער סופֿיקסן וואָס ווײַזן אָן אויפֿן קאַסוס. דער פֿאַקט אַז טורקמעניש פֿאַרמאָגט זעקס קאַסוסן (נאָמינאַטיוו, געניטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו, לאָקאַטיוו און אַבלאַטיוו) פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער צו קלײַבן פּינקטלעך די ריכטיקע ענדונג פֿאַר יעדן וואָרט. די האַרמאָניע פֿון די וואָקאַלן (vowel harmony), וואָס איז אַ פֿונדאַמענטאַלער כּלל אין טורקמעניש, מוז אויך אָפּגעהיט ווערן בײַם צוגעבן די דאָזיקע סופֿיקסן, וואָס מאַכט די פּראָדוקציע פֿון דעם טעקסט נאָך מער קאָמפּליצירט פֿאַר דעם וואָס איז נישט געוווינט צו טורקישע שפּראַכן. דאָס מיינט אַז אַ וואָרט ווי "בוך" (kitap) וועט באַקומען אַנדערע סופֿיקסן פֿאַר מערצאָל ("kitaplar") ווי אַ וואָרט מיט ווייכע וואָקאַלן, וואָס פֿאָדערט אַן אינטענסיווע קאָנסענטראַציע פֿונעם איבערזעצער כּדי צו שאַפֿן אַ גראַמאַטישן שלמות.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און דער סעמיטישער אײַנפֿלוס אין ייִדיש
ייִדיש איז באַקאַנט מיט איר הויך-קאָנסענסוס פֿון לשון-קודש (העברעיש און אַראַמיש) ווערטער און אויסדרוקן. די דאָזיקע ווערטער באַשרײַבן אָפֿט רעליגיעזע באַגריפֿן, ייִדישע יום-טובֿים, און ספּעציפֿישע פֿילאָסאָפֿישע אָדער עמאָציאָנעלע מצבֿים (ווי "מזל", "שבס", "צדקה", "חוצפּה"). דאָס איבערזעצונג פֿון די דאָזיקע באַגריפֿן אויף טורקמעניש פֿאָדערט אַ באַזונדערע פֿאָרזיכטיקייט.
די טורקמענישע קולטור איז היסטאָריש באַאײַנפֿלוסט געוואָרן פֿון איסלאַם, און דער באַגריפֿן-שאַץ פֿון רעליגיע אָדער מאָראַל נוצט אָפֿט אַראַבישע און פּערסישע לוינווערטער. דער איבערזעצער מוז באַשליסן צי צו ניצן אַ טורקמענישן עקוויוואַלענט מיט רעליגיעזע אַסאָציאַציעס פֿון דער מוסולמענישער וועלט, אָדער צו דערקלערן דעם ייִדישן באַגריפֿן מיט מער נייטראַלע אָדער באַשרײַבנדיקע ווערטער. פֿאַר אַקאַדעמישע טעקסטן קען מען נוצן די אָריגינעלע ייִדישע טערמינען מיט אַ קורצער דערקלערונג אין די פֿוסנאָטעס, כּדי אָפּצוהיטן דעם קולטורעלן קאָנטעקסט פֿון דעם מקור-טעקסט. די צוגעפּאַסטקייט פֿון די דאָזיקע רעליגיעזע און קולטורעלע באַגריפֿן איז ניט בלויז אַ פֿילאָלאָגישע פֿראַגע, נאָר אַ בריק צווישן צוויי גאָר באַזונדערע וועלט-באַנעמונגען, וואָס יעדער איינער פֿון זיי פֿאַרמאָגט אַן אייגענעם רײַכן היסטאָרישן זכּרון.
לאָקאַליזאַציע פֿון אידיאָמען און פֿאָלקס-חכמה
ייִדיש איז גאָר רײַך מיט אידיאָמען, קללות, ברכות און שפּריכווערטער וואָס שפּיגלען אָפּ דעם טאָג-טעגלעכן לעבן פֿון דעם ייִדישן שטעטל אין מזרח-אייראָפּע. אַזעלכע פֿראַזעס ווי "מאַכן קאַשע פֿון עפּעס" אָדער "אַ רעד אין ראָד" קענען נישט איבערגעזעצט ווערן ממשותדיק, ווײַל זיי וועלן פֿאַרלירן יעדן זינען. אויף טורקמעניש מוז מען זוכן לאָקאַלע מעטאַפֿאָרן וואָס טראָגן דעם זעלבן פּסיכאָלאָגישן כאַראַקטער אָדער באַדײַט. טורקמעניש נוצט אָפֿט מעטאַפֿאָרן וואָס זענען פֿאַרבונדן מיט דעם נאָמאַדישן לעבן, פֿערד, און דעם קאָנטעקסט פֿון דער סטעפּ, וואָס איז גאָר אַנדערש פֿון דעם אייראָפּעאיש-ייִדישן לאַנדשאַפֿט. די פֿאַרשטענדעניש פֿון די דאָזיקע מעטאַפֿאָרן פֿאָדערט פֿון דעם איבערזעצער ניט בלויז שפּראַכלעכע קענטשאַפֿט, נאָר אויך אַ טיפֿע קולטורעלע עמפּאַטיע צו ביידע פֿעלקער.
טשאַרט פֿון גראַמאַטישן פֿאַרגלײַך
| פּאַראַמעטער | ייִדיש (Yiddish) | טורקמעניש (Turkmen) |
|---|---|---|
| שפּראַך-משפּחה | אינדאָ-אייראָפּעאיש (גערמאַניש) | טורקמעניש (אָגוז-טורקטיש) |
| ווערטער-סדר (Syntax) | SVO מיט V2 כּללים | SOV (ווערב אין סוף) |
| טיפּאָלאָגיע | פֿלעקטיוו מיט אַנאַליטישע עלעמענטן | אַגלוטינאַטיוו (בלויז סופֿיקסן) |
| שרײַב-סיסטעם | העברעישער אַלף-בית (רעכטס-צו-לינקס) | לאַטיינישער אַלפֿאַבעט (לינקס-צו-רעכטס) |
| קאַסוסן (Cases) | 4 קאַסוסן (באַגרענעצט נוצן) | 6 קאַסוסן (שטאַרק מאָדיפֿיצירט) |
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
- אַנאַליזירט דעם ווערב: איידער איר הייבט אָן איבערזעצן אַ זאַץ, געפֿינט דעם הויפּט-ווערב אין ייִדיש און פּלאַנירט אים צו שטעלן אין דעם סוף פֿון דעם טורקמענישן זאַץ. דאָס וועט העלפֿן צו האַלטן די סטרוקטור קלאָר און נאַטירלעך פֿאַר אַ טורקמענישן לעזער.
- נוצט פֿאַכמענישע ווערטערביכער: צוליב דעם וואָס ס׳איז נישטאָ קיין גרויסע דירעקטע ייִדיש-טורקמעניש ווערטערביכער, מוז דער איבערזעצער אָפֿט ניצן דריטע שפּראַכן ווי רוסיש אָדער ענגליש ווי אַ בריק. רוסיש איז באַזונדערס נוציק, ווײַל ביידע שפּראַכן (ייִדיש אין מזרח-אייראָפּע און טורקמעניש אין דעם סאָוועטישן קאָנטעקסט) האָבן געהאַט אַ שטאַרקן קאָנטאַקט מיט רוסיש.
- אַכטונג אויף טאָן און רעגיסטער: ביידע שפּראַכן האָבן זייערע אייגענע וועגן צו ווײַזן כּבֿוד און העפֿליכקייט. אויף טורקמעניש זענען דאָ ספּעציפֿישע סופֿיקסן און פּראָנאָמינען וואָס ווײַזן דרך-ארץ צו עלטערע אָדער העכערע מענטשן, וואָס מוזן אָפּגעשפּיגלט ווערן אויב דער ייִדישער מקור-טעקסט ניצט העפֿלעכע פֿאָרמעס ווי "עץ" אָדער "איר".
- געזעץ פֿון וואָקאַלן-האַרמאָניע: בײַם איבערזעצן נעמען, ספּעציעל ייִדישע אייגננעמען, אויף טורקמעניש, פּרוּווט צו אַדאַפּטירן זיי צו די כּללים פֿון וואָקאַלן-האַרמאָניע כּדי זיי זאָלן קלינגען מער נאַטירלעך פֿאַר די טורקמענישע אויערן.
צום סוף, די אַרבעט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף טורקמעניש עפֿנט אָן אַ טיר צו אַ פֿאַסצינירנדיקער קולטורעלער באַגעגעניש. יעדער איבערזעצער וואָס נעמט זיך אונטער דעם דאָזיקן וועג מוז האָבן אַ סבלנותדיקן צוגאַנג, אָפּשאַצן די פֿילאָלאָגישע דעטאַלן פֿון ביידע שפּראַכן, און שטענדיק געדענקען אַז אַ גוטע איבערזעצונג טראָגט איבער נישט בלויז די אינפֿאָרמאַציע, נאָר אויך די נשמה פֿון דעם אָריגינעלן טעקסט.