Cyflwyniad i'r Bont Ieithyddol Rhyngddynt
Er bod y Gymraeg a'r Lladin yn perthyn i wahanol deuluoedd ieithyddol o fewn y gangen Indo-Ewropeaidd—sef yr ieithoedd Celtaidd a'r ieithoedd Italig, yn y drefn honno—mae hanes hir a chyfoethog o ryngweithio rhyngddynt. Dechreuodd y cysylltiad hwn yn ystod y cyfnod Rhufeinig ym Mhrydain, gan adael ôl troed dwfn ar eirfa a diwylliant Cymru. Wrth gyfieithu o'r Gymraeg i'r Lladin, nid ydym yn pontio dwy iaith yn unig, ond rydym hefyd yn cysylltu dau fyd meddwl gwahanol iawn o ran strwythur, gramadeg a mynegiant. Nod yr erthygl hon yw dadansoddi'r broses gyfieithu hon, gan nodi'r heriau mwyaf cyffredin a darparu arlliwiau ac awgrymiadau ymarferol i sicrhau cywirdeb ac arddull urddasol ym mhob testun.
Cystrawen a Threfn Geiriau: VSO yn erbyn Cystrawen Fflecsiynol
Un o'r gwahaniaethau mwyaf trawiadol a sylfaenol rhwng y Gymraeg a'r Lladin yw trefn geiriau mewn brawddeg. Iaith VSO (Berf-Goddrych-Gwrthrych) yw'r Gymraeg yn ei ffurf sylfaenol (er enghraifft, "Darllenodd y bachgen y llyfr"). Mewn cyferbyniad, mae'r Lladin yn iaith synthetig iawn sy'n dibynnu ar ffurfdroadau (inflections) neu ddiweddiadau geiriau i ddangos eu swyddogaeth ramadegol yn hytrach na threfn gaeth y geiriau. Er bod trefn SOV (Goddrych-Gwrthrych-Berf) yn gyffredin mewn Lladin clasurol ("Puer librum legit"), gall y drefn amrywio'n fawr er mwyn pwysleisio elfennau penodol.
Wrth gyfieithu, rhaid i'r cyfieithydd ddadadeiladu strwythur llinol y brawddegau Cymraeg a deall perthynas y goddrych a'r gwrthrych cyn pennu'r cyflyrau (cases) cywir yn y Lladin. Mae hyn yn gofyn am drawsnewidiad meddyliol o drefn ferfol y Gymraeg i system hyblyg y Lladin lle mae'r ddiweddeb yn penderfynu ar yr ystyr.
Rheoli Cyflyrau'r Lladin ac Elfen Treigladau'r Gymraeg
Nid oes gan y Gymraeg fodern system o gyflyrau enwol fel sydd gan yr ieithoedd Almaeneg neu Slafonaidd, nac fel y Lladin clasurol. Yn lle hynny, mae'r Gymraeg yn defnyddio treigladau cychwynnol (meddal, trwynol, llaes, a llaes hir/caled) i ddangos cysylltiadau cystrawennol, perthynas ar ôl arddodiaid, a rhyw gramadegol. Mewn Lladin, mynegir y perthnasoedd hyn trwy chwe cyflwr gramadegol penodol:
- Cyflwr Enwol (Nominatif): Defnyddir ar gyfer goddrych y frawddeg. Mewn Cymraeg, dyma'r enw yn ei ffurf sylfaenol, heb ryw na threiglad sy'n effeithio ar y swyddogaeth hon.
- Cyflwr Genidol (Genitif): Yn dangos perthynas neu feddiant rhyngddynt. Mewn Cymraeg, mynegir hyn yn aml trwy gystrawen genidol neu drwy osod dau enw ochr yn ochr (e.e., "tŷ'r dyn" yn dod yn domus viri).
- Cyflwr Dadiol (Datif): Ar gyfer y gwrthrych anuniongyrchol neu'r derbynnydd (e.e., "rhoddais y llyfr i'r bachgen" yn dod yn puero librum dedi).
- Cyflwr Gwrthrychol (Acwserif): Ar gyfer y gwrthrych uniongyrchol sy'n derbyn gweithred y ferf, ac fe'i defnyddir hefyd ar ôl arddodiaid penodol.
- Cyflwr Abladol (Ablatif): Cyflwr hynod hyblyg yn Lladin sy'n nodi offeryn, man cychwyn, amser, neu gysylltiad ag arddodiaid fel ab, cum, neu ex.
- Cyflwr Cyfarchol (Vocatif): Defnyddir wrth gyfarch rhywun neu rywbeth yn uniongyrchol (yn debyg i effaith treiglad meddal enw priod yn y Gymraeg ar ôl y cyfarchiad "O", e.e., "O Ddewi" -> O David).
Rhaid i gyfieithwyr fod yn ofalus iawn wrth drosi arddodiaid Cymraeg. Nid yw arddodiaid Cymraeg fel "i", "ar", "at", neu "gan" yn cyfateb yn llinol i un arddodiad Lladin. Er enghraifft, gall "gan" olygu meddiant (a fynegir trwy ddatiw meddiannol neu ferf fel habere) neu fe all olygu asiant brawddeg oddefol (a fynegir gan yr ablatiw gydag a neu ab).
Y Berfau: Amseroedd, Moddau a Llais
Mae gan y Gymraeg a'r Lladin systemau berfol cyfoethog iawn, ond mae gwahaniaethau sylweddol yn y modd y cânt eu strwythuro. Mae'r Gymraeg yn aml yn dibynnu ar berfformiadau periffastig (berf gynorthwyol fel "bod" + arddodiad + berfenw, e.e., "Yr wyf yn ysgrifennu"). Mewn cyferbyniad, mae'r Lladin yn defnyddio ffurfiau synthetig yn bennaf ("scribo"). Mewn Lladin clasurol, mae angen dewis yr amser cywir o blith y chwe amser ar gyfer y modd dangosol ac ar gyfer y modd dibynnol.
Mae'r modd dibynnol yn chwarae rhan lawer mwy canolog ac aml mewn cystrawen Lladin nag y mae yn y Gymraeg fodern. Defnyddir y dibynnol mewn Lladin ar gyfer cymalau diben, cymalau canlyniad, cwestiynau anuniongyrchol, a thrawsgyfeiriadau amodol. Mae trosi cymalau fel "fel y gallai ef weld" neu "er mwyn i mi fynd" yn gofyn am ddefnyddio'r cysylltiad ut wedi'i ddilyn gan y modd dibynnol cyfatebol yn y Lladin.
Geirfa, Benthygocion a "Chyfeillion Ffug"
Oherwydd dros bedwar can mlynedd o bresenoldeb Rhufeinig ym Mhrydain a dylanwad hir yr Eglwys Gatholig yn ystod yr Oesoedd Canol, mae miloedd o eiriau Cymraeg wedi eu benthyg yn uniongyrchol o'r Lladin. Mae enghreifftiau clasurol yn cynnwys:
- ffenestr (o fenestra)
- pont (o pons)
- llyfr (o liber)
- eglwys (o ecclesia)
- milwr (o miles)
Er bod y tebygrwydd hwn yn gallu hwyluso dealltwriaeth weithiau, rhaid osgoi "cyfeillion ffug" ieithyddol. Mae datblygiad semantegol dros ganrifoedd wedi newid ystyr rhai geiriau. At hynny, mae angen cofio bod y Gymraeg wedi trawsnewid synau'r Lladin yn unol â deddfau ffonolegol y Gymraeg (megis colli diweddiadau a phaleiteiddio). Wrth gyfieithu yn ôl i'r Lladin, rhaid dychwelyd at y ffurf wreiddiol, gan gofio rhediad yr enw priodol.
Cynghorion Ymarferol ar Gyfer Cyfieithu Cywir
I unrhyw un sy'n ymgymryd â'r dasg o drosi testun o'r Gymraeg i'r Lladin, dyma restr o egwyddorion allweddol i'w dilyn er mwyn sicrhau'r canlyniad gorau posibl:
- Dadansoddwch Strwythur y Frawddeg Gymraeg yn Gyntaf: Cyn ysgrifennu unrhyw air yn Lladin, nodwch y Prif Ferf, y Goddrych, a'r Gwrthrych. Mae angen gwneud hyn oherwydd gall strwythurau periffastig y Gymraeg (fel "Rwyf wedi bod yn gwneud...") cuddio strwythur syml y frawddeg sy'n gofyn am un berf yn yr amser berffaith neu amherffaith yn y Lladin.
- Byddwch yn Ofalus gyda Genidol y Gymraeg: Wrth drosi enwau cyfansawdd Cymraeg sy'n dangos meddiant neu berthynas (e.e., "capel y dref"), cofiwch ddefnyddio'r cyflwr genidol ar gyfer yr ail enw yn y Lladin (sacellum oppidi).
- Meistrolwch y Cymalau Anuniongyrchol: Mae Cymraeg yn defnyddio cysyllteiriau fel "bod" neu "y" ar gyfer areithiau neu fynegiadau anuniongyrchol (e.e., "Dywedodd ei fod yn dod"). Mewn Lladin clasurol, mae hyn yn gofyn am y gystrawen "Acwserif gyda'r Infinitive" (e.e., Dixit se venire). Mae hon yn ardal lle mae llawer o gyfieithwyr yn gwneud camgymeriadau.
- Cadwch Arddull Gweddus ac Urddasol: Roedd Lladin yn iaith ymerodraethol a ddefnyddid ar gyfer cyfraith, rhethreg, a llenyddiaeth uchel. Wrth gyfieithu testunau ffurfiol, ceisiwch ddefnyddio cystrawen sy'n adlewyrchu rhythm a chydbwysedd awduron fel Cicero neu Caesar, gan osgoi strwythurau rhy syml neu llinol sy'n adlewyrchu patrymau modern.
Casgliad Ieithyddol
Mae cyfieithu o'r Gymraeg i'r Lladin yn dasg sy'n pontio dwy ochr i'r un geiniog Indo-Ewropeaidd. Er bod heriau gramadegol ac arddulliadol amlwg, mae'r cysylltiad hanesyddol rhyngddynt yn cynnig maes cyfoethog i gyfieithwyr ei archwilio. Trwy ddeall system cyflyrau'r Lladin, rheolau cystrawen hyblyg, a sut mae'r rhain yn gwrthgyferbynnu â threfn ferfol a chyfoeth arddodiadol y Gymraeg, gall y cyfieithydd greu testun sydd nid yn unig yn gywir ond sydd hefyd yn teimlo'n naturiol a chain yn yr iaith glasurol.