Phetolelo ea lipuo ke borokho bo kopanyang lichaba le litsela tsa bophelo tse fapaneng. Har'a lipuo tsa k'honthinente ea Afrika, ho fetolela lipuo ho tloha ka Sesotho (puo ea se-Bantu e buang haholo Afrika Boroa le Lesotho) ho ea ho Seigbo (puo ea Volta-Niger e buang haholo Nigeria) ho hlahisa liphephetso le menyetla e ikhethang. Leha lipuo tsena li arolelana metso e meng ea khale ea lipuo tsa Niger-Congo, li fetohile ka litsela tse fapaneng haholo lilemong tsa ho feta. Sehlooho sena se hlahisa mekhoa, liphephetso le litlhahiso bakeng sa bafetoleli ba sebetsang ka lipuo tsena tse peli tsa bohlokoa.
Phapang ea Sebopeho-Puo le Melao ea Tsona
Sebopeho sa Sesotho se fapane haholo le sa Seigbo, haholo-holo mabapi le tsela eo mantsoe le lipolelo li bōptjoang ka eona. Sesotho ke puo e sebelisang haholo lihlopha tsa mabitso (noun classes). Lihlopha tsena tsa mabitso li laola tumellano ea sebopeho-puo hohle polelong. Sena se bolela hore letlhaodi, leetsi le maemeli a mang le a mang polelong a tlameha ho ba le lihlomathiso kapa li-prefix tse lumellanang le sehlopha sa lebitso le ka sehloohong.
Ka lehlakoreng le eleng, Seigbo sona ha se na meaho e rarahaneng ea lihlopha tsa mabitso joaloka Sesotho. Seigbo ke puo e itšetlehileng haholo ka melao ea molumo (tone language) le tšebeliso ea lihlomathiso (suffixes/prefixes) ho fetola moelelo oa leetsi kapa lebitso. Mofetoleli o tlameha ho ba hlokolosi haholo ha a fetola sebopeho sa polelo ea Sesotho e nang le lihlopha tsa mabitso ho ea polelong ea Seigbo e se nang tsona, e le hore ho se ke ha lahleha boitsebiso kapa moelelo o tobileng oa polelo.
Karolo ea Molumo le Boitsebiso ba Mantsoe
Lipuo tsena ka bobeli li sebelisa molumo ho fana ka moelelo, empa tšebeliso ea tsona ea fapana. Seigbo ke puo ea molumo o matla haholo (highly tonal language). Puong ea Seigbo, mantsoe a nang le mopeleto o tšoanang hantle a ka ba le meelelo e fapaneng ka ho feletseng ho latela molumo (o phahameng, o tlaase, kapa o pakeng). Mohlala, lentsoe le le leng le ka emela lintho tse fapaneng tse tharo kapa tse nne ho latela tsela eo le bitsoang ka oona.
Sesotho le sona se na le melumo e fapaneng e ka fetolang moelelo oa mantsoe a mang, empa ha se matla haholo joaloka puo ea Seigbo tabeng oa ho laola moelelo oa mantsoe a mangata a letsatsi le letsatsi. Bafetoleli ba lokela ho ba le tsebo e phethahetseng ea melumo ea Seigbo ha ba fetolela litaba, haholo-holo ha ba sebetsa ka lipuo tse buang (audio translations) kapa liphetolelo tse hlokang hore ho ngoloe matšoao a molumo (diacritics kapa á, à, â) hantle. Ho se ngole matšoao ana hantle ho ka etsa hore polelo ea Seigbo e se ke ea utloahala kapa ea fana ka moelelo o fosahetseng.
Litlhaloso tsa Setso le Maele a Puo
Phetolelo ha se feela ho fetola mantsoe ho tloha puong e 'ngoe ho ea ho e 'ngoe; ke ho fetola setso le maemo a bophelo ba batho. Basotho ba na le maele le litšoantšiso tse ngata tse amanang le bophelo ba mahaeng, leruo la likhomo, le tlhompho ea mekhoa ea khale. Ka lehlakoreng le eleng, batho ba buang Seigbo ba na le maele a mangata a amanang le mekhoa ea bona ea temo, khoebo, le mekete ea setso ea Afrika Bophirimela.
Ha u fetolela maele a Sesotho ho ea ho Seigbo, mekhoa e latelang e lokela ho lateloa:
- Phetolelo ea Moelelo, e seng ea Mantsoe: Bafetoleli ba lokela ho qoba ho fetolela maele lentsoe ka lentsoe (literal translation). Sena se ka bakang pherekano e kholo ho babali ba Seigbo.
- Ho fumana Maele a Tšoanang: Mofetoleli o lokela ho batla leele la Seigbo le fanang ka thuto kapa moelelo o tšoanang le oa leele la Sesotho le fetoleloang.
- Tsamaiso ea Setso (Transcreation): Ha ho se na leele le tšoanang, ho molemo ho hlalosa moelelo oa leele leo ka mantsoe a bonolo a Seigbo ho e-na le ho le fetolela ka kotloloho.
Mekhoa le Mehato ea ho Fetolela ka Katleho
Bakeng sa ho netefatsa hore phetolelo ho tloha ka Sesotho ho ea ho Seigbo e nepahetse ebile e fana ka molaetsa o hlakileng, ho khothaletsoa hore ho lateloe mehato ena e meraro ea bohlokoa:
1. Tlhahlobo ea Pele ea Litaba (Pre-translation Analysis)
Pele u qala ho fetolela, bala tokomane eohle ea Sesotho ho utloisisa mofuta oa litaba (text register), maikutlo a sengoloa, le sepheo sa sona. Kgetha mantsoe a bohlokoa le maele ao u tsebang hore a ka hlahisa bothata ha a fetoleloa ho ea ho Seigbo, 'me u etse lipatlisiso ka tsona esale pele.
2. Ho Fetolela le ho Hloekisa Sebopeho (Drafting and Structuring)
Qala ho fetolela u tsepamisitse maikutlo ho bolokeng moelelo oa tlhaho oa puo ea Seigbo. Netefatsa hore sebopeho sa polelo se latela melao ea Seigbo (hangata ke Subject-Verb-Object), 'me u netefatse hore tšebeliso ea li-prefix le li-suffix tsa leetsi e tsamaea hantle le nako e builoang (tense) le tsela eo ketso e etsoang ka eona.
3. Tlhahlobo ea Bobeli le Tokiso (Review and Proofreading)
Mehato ena e lokela ho etsoa ke mofetoleli e mong ea buang Seigbo e le puo ea hae ea lapeng (native speaker). Tlhahlobo ena e thusa ho bona liphoso tsa molumo kapa mantsoe a sa utloahaleng hantle setsong sa Seigbo. Sena se tiisa hore tokomane e fetotsoeng e utloahala eka e ngotsoe ka ho toba ka Seigbo ho tloha qalong.
Litlhahiso le Lisebelisoa tsa Bafetoleli
Khaello ea lisebelisoa tsa phetolelo tse tobileng lipakeng tsa Sesotho le Seigbo ke phephetso e kholo. Hangata bafetoleli ba tlameha ho sebelisa puo ea borokho (joaloka Sekhooa) ho tloha ho e 'ngoe ho ea ho e 'ngoe. Leha ho le joalo, bakeng sa ho qoba liphoso tsa puo ea borokho, bafetoleli ba ka sebelisa litlhahiso tsena tse latelang:
- Sebelisa Libuka tsa Mantsoe (Dictionaries) tsa Lipuo ka Bobeli: Ho bohlokoa ho ba le libuka tsa mantsoe tsa Sesotho-Sekhooa le Seigbo-Sekhooa bakeng sa ho netefatsa moelelo oa mantsoe a rarahaneng.
- Hlahisa Lenane la Mantsoe (Glossaries): Ha u sebetsa mererong e meholo, iketsetse lenane la mantsoe a tšoanang lipakeng tsa lipuo tsena tse peli bakeng sa ho netefatsa botsitso ba phetolelo.
- Kopana le Litsebi tsa Lipuo: Buisana le litsebi kapa bafetoleli ba bang ba nang le phihlelo ea ho sebetsa ka lipuo tsena ho fumana maikutlo a macha le likeletso tsa bohlokoa.
Qetellong, phetolelo e atlehileng ea Sesotho ho ea ho Seigbo e itšetlehili ka ho leka-lekanya melao ea sebopeho-puo le ho utloisisa moelelo o tebileng oa setso. Ka ho latela mekhoa e nepahetseng le ho ba le mamello, bafetoleli ba ka khona ho tlisa melaetsa e hlakileng le e amang lipelo tsa batho ba buang lipuo tsena tse peli tse thahasellisang.