די קונסט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף מאָנגאָליש איז אַן אויסערגעוויינטלעכער אינטעלעקטואַלער און קולטורעלער פּראָצעס. ייִדיש, ווי אַ מערב-דײַטשמערישע שפּראַך מיט טיפֿע העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע וואָרצלען, טראָגט מיט זיך די גאַנצע געשיכטע און גײַסט פֿונעם אשכנזישן ייִדנטום. פֿון דער אַנדערער זײַט, מאָנגאָליש, אַ שפּראַך פֿון דער מאָנגאָלישער משפּחה וואָס ווערט גערעדט אין די ברייטע סטעפּעס פֿון צענטראַל-אַזיע, פֿאַרקערפּערט די נאָמאַדישע טראַדיציעס, בודדהיסטישע פֿילאָסאָפֿיע און קולטורעלע היסטאָריע פֿון מאָנגאָליי. ווען מען וויל איבערזעצן טעקסטן פֿון ייִדיש אויף מאָנגאָליש, מוז מען פֿאַרשטיין ניט נאָר די ווערטער, נאָר אויך די גאַנצע וועלט-אָנשויאונג הינטער זיי. אָן דעם וועט די איבערזעצונג קלינגען פֿרעמד און אומנאַטירלעך. דער דאָזיקער וועגווײַזער באַהאַנדלט די וויכטיקסטע לינגוויסטישע און קולטורעלע אַספּעקטן פֿון דעם דאָזיקן פּראָצעס.
די סינטאַקטישע סטרוקטור: פֿון V2 סדר צו אַגלוטינאַטיווער SOV גראַמאַטיק
איינער פֿון די גרעסטע גראַמאַטיקאַלישע אַרויספֿאָדערנונגען פֿאַר אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף מאָנגאָליש איז די סינטאַקטישע סטרוקטור. ייִדיש ניצט אַ וואָרט-סדר וואָס איז ענלעך צו אַנדערע גערמאַנישע שפּראַכן, ספּעציעל די V2-רעגל (דאָס הייסט, דאָס קאָניוגירטע ווערב קומט כּמעט שטענדיק אין דעם צווייטן אָרט פֿונעם זאַץ). דער סדר איז געוויינטלעך סוביעקט-ווערב-אָביעקט (SVO) אָדער ווערב-סוביעקט-אָביעקט (VSO) אין פֿראַגעס אָדער אָנהייב-זאַצן. אין קאָנטראַסט דערצו, מאָנגאָליש איז אַ קלאַסישע SOV (סוביעקט-אָביעקט-ווערב) שפּראַך. דאָס ווערב קומט תּמיד אין גאַנץ סוף פֿונעם זאַץ. דאָס מיינט אַז דער איבערזעצער מוז איבערבויען די גאַנצע לאָגישע קייט פֿונעם געדאַנק.
דערצו איז מאָנגאָליש אַן אַגלוטינאַטיווע שפּראַך. דאָס מיינט אַז זי ניצט אַ סך סופֿיקסן (אָנהענגלעך) וואָס ווערן צוגעקלעפּט צום סוף פֿון אַ וואָרט צו ווײַזן גראַמאַטיקאַלישע באַציִונגען, ווי פֿאַלן, צײַטן, אָדער פּערספּעקטיוון. וווּ ייִדיש ניצט פּרעפּאָזיציעס (ווי "אין", "אויף", "פֿאַר", "מיט"), ניצט מאָנגאָליש סופֿיקסן. למשל, דאָס ייִדישע וואָרט "אין שטוב" ווערט אין מאָנגאָליש "שטוב-אין" (гэрт - ger-t, וווּ "t" איז דער סופֿיקס פֿאַר אָרט). דער איבערזעצער מוז קענען גוט די אַכט מאָנגאָלישע פֿאַלן כּדי אָנצוקלאַפּן דעם פּינקטלעכן באַדײַט פֿון די ייִדישע פּרעפּאָזיציעס. אָן אַ טיפֿער קענטשאַפֿט פֿון די מאָנגאָלישע פֿאַלן קען די גאַנצע לאָגיק פֿונעם זאַץ פֿאַרלוירן גיין.
דער קולטורעלער קאָנטעקסט: פֿון שטעטל צו דער מאָנגאָלישער סטעפּ
אַן אַנדער וויכטיקער אַספּעקט איז וואָקאַבולאַר און די העברעיִש-אַרמישע קאָמפּאָנענטן פֿון ייִדיש. ייִדיש איז פֿול מיט ווערטער און אויסדרוקן וואָס קומען פֿון לשון-קודש, ווי "חכמה", "צדקה", "נשמה", אָדער "מזל". די דאָזיקע ווערטער זענען ניט נאָר לעקסישע אָביעקטן, נאָר זיי פֿאַרקערפּערן טיפֿע קולטורעלע און רעליגיעזע באַגריפֿן פֿון ייִדישן לעבן. ווען מען זוכט אַן עקוויוואַלענט אויף מאָנגאָליש, שטויסט מען זיך אָן אין אַ גרויסער שוועריקייט. מאָנגאָליש האָט אַן אייגענעם קולטורעלן רעזערוווואַר וואָס איז שטאַרק געפּלאָנטערט מיט בודדהיזם, שאַמאַניזם און נאָמאַדישן לעבן.
למשל, דער באַגריף פֿון "נשמה" קען איבערגעזעצט ווערן אויף מאָנגאָליש ווי "сүнс" (suns), אָבער די מעטאַפֿיזישע פֿאַרבינדונג פֿון דעם וואָרט אין מאָנגאָליש איז אַנדערש פֿון דעם ייִדישן אָפּטײַטש. דער איבערזעצער מוז אָפֿט מאָל ניצן באַשרײַבונגען אָדער קאָנטעקסטואַלע אַדאַפּטאַציעס כּדי איבערצוגעבן דעם גײַסט פֿונעם אָריגינעלן טעקסט. אויך פֿאַרקערפֿט: ספּעציפֿישע מאָנגאָלישע באַגריפֿן וואָס האָבן צו טאָן מיט נאָמאַדישן לעבן, ווי די פֿאַרשיידענע נעמען פֿאַר פֿערד לויט זייער עלטער אָדער פֿאַרב, אָדער ספּעציפֿישע טיילן פֿון אַ "גער" (דער מאָנגאָלישער יורטע-שטוב), האָבן ניט קיין דירעקטע ווערטער אין ייִדיש. אַ דאָקומענט וואָס באַהאַנדלט די דאָזיקע ענינים פֿאָדערט אַ שעפֿערישן צוגאַנג פֿונעם פּראָפֿעסיאָנאַל.
די שריפֿט, פֿאָנעטיק און וואָקאַל-האַרמאָניע
די פֿראַגע פֿון שריפֿט און טראַנסליטעראַציע טראָגט אויך אַ היפּשע וואָג. ייִדיש ווערט געשריבן מיט אותיות פֿון אַלף-בית פֿון רעכטס צו לינקס, בשעת הײַנטצײַטיקע מאָנגאָליש (ספּעציעל אין דעם לאַנד מאָנגאָליי) ניצט די קירילישע שריפֿט פֿון לינקס צו רעכטס מיט צוויי עקסטראַ אותיות (ө און ү). אין אינערלעכער מאָנגאָליי (אין כינע) ניצט מען נאָך אַלץ די קלאַסישע מאָנגאָלישע שריפֿט וואָס גייט פֿון אויבן אַראָפּ און ווערט געשריבן פֿון רעכטס צו לינקס. אויב מען זעצט איבער נעמען פֿון מענטשן אָדער ערטער פֿון ייִדיש אויף מאָנגאָליש, מוז מען פֿאַרשטיין די פֿאָנעטישע כּללים פֿון ביידע שפּראַכן. מאָנגאָליש האָט אַ גאָר שטרענגע רעגל פֿון וואָקאַל-האַרמאָניע (vowel harmony). דאָס מיינט אַז די וואָקאַלן אין אַ וואָרט מוזן זײַן אָדער "זכר" (זאַלץ-וואָקאַלן ווי a, o, u) אָדער "נקבֿה" (ווייכע וואָקאַלן ווי e, ö, ü). ווען אַ ייִדיש וואָרט ווערט טראַנסליטערירט, מוז מען עס אָנפּאַסן צו די דאָזיקע פֿאָנעטישע כּללים כּדי עס זאָל זײַן גרינג אויסצואוורטן פֿאַר אַ מאָנגאָל.
פּראַקטישע עצות פֿאַר פּראָפֿעסיאָנעלע איבערזעצער
כּדי צו דערגרייכן אַן איבערזעצונג פֿון הויכן קוואַליטעט, זענען דאָ עטלעכע יסודותדיקע עצות וואָס יעדער פּראָפֿעסיאָנאַלער איבערזעצער מוז נעמען אין באַטראַכט:
- אַרבעט מיט קאָנטעקסטואַלע ווערטערביכער: ניטאָ קיין דירעקטע ייִדיש-מאָנגאָלישע ווערטערביכער אויף אַ הויכן פּראָפֿעסיאָנעלן ניוואָ. דעריבער מוז מען אָפֿט ניצן דריטע שפּראַכן (ווי רוסיש אָדער ענגליש) ווי אַ בריק. פֿאַרשטייט זיך אַז די בריק מוז געניצט ווערן מיט גרויס פֿאָרזיכטיקייט כּדי ניט צו פֿאַרלירן די שיינקייט און דעם אמתן טײַטש פֿון די אָריגינעלע שפּראַכן.
- ניצט די פּאַסיקע רעגיסטערס פֿון די שפּראַכן: די מאָנגאָלישע שפּראַך האָט פֿאַרשיידענע פֿאָרמאַליטעט-ניוואָען און אָפּציעס פֿאַר אויסדריקן כבוד און דרך-ארץ. ייִדיש, כאָטש עס האָט אויך אָפּציעס ווי די נוצונג פֿון "איר" אָנשטאָט "דו", האָט אַן אַנדער אופֿן פֿון אויסדריקן הויפֿלעכקייט. מאַכט זיכער אַז דער אָנגענומענער טאָן שטימט מיט דעם ציל-קהל און דעם קאָנטעקסט פֿון דעם דאָקומענט.
- היט זיך פֿון מאַשין-איבערזעצונגען: כּמעט אַלע אָנליין-איבערזעצער ווי Google Translate זענען גאָר שוואַך אין ייִדיש און מאָנגאָליש, ספּעציעל ווען עס קומט צו איבערזעצונגען צווישן די צוויי שפּראַכן דירעקט. זיי פֿאַרשטייען ניט די ייִדישע אידיאָמען און מאַכן חרב די מאָנגאָלישע סינטאַקס. א פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצער מוז יעדן זאַץ אַנאַליזירן מאַנועל.
- קאָנטראָלירן די געהעריקע נעמען און רעליגיעזע באַגריפֿן: טערמינען פֿון תנ"ך און ייִדישן קולטור-קאָנטעקסט מוזן ווערן איבערגעגעבן מיט פּינקטלעכע דערקלערונגען אָדער דורך די עקוויוואַלענטן פֿון די בודדהיסטישע-מאָנגאָלישע טראַדיציעס, וווּ מעגלעך.
אַנאַליז פֿון אידיאָמאַטישע אויסדרוקן
די גרעסטע שוועריקייט ליגט אין די מעטאַפֿאָרן. אין ייִדיש זאָגט מען למשל "האַקן אַ טשײַניק", וואָס מיינט רעדן צופֿיל אָדער נאָדלען יענעם. אויב מען וועט דאָס איבערזעצן אויף מאָנגאָליש וואָרט-בײַ-וואָרט (буцалгуур цохих), וועט אַ מאָנגאָלער מיינען אַז מען שלאָגט פיזיש אַ טשייניק מיט אַ שטעקן. אויף מאָנגאָליש וואָלט מען דאַרפֿן ניצן אַן ענלעכן אויסדרוק אָדער פֿשוט איבערגעבן דעם טײַטש ווי "רעדן נאַרישקייטן" אָדער "שטערן דעם קאָפּ". דאָס זעלבע איז מיט מאָנגאָלישע מעטאַפֿאָרן וואָס האָבן צו טאָן מיט דער נאַטור, בהמות אָדער דעם הימל, וואָס קענען קלינגען גאָר אומקלאָר אין ייִדיש אָן דעם ריכטיקן קולטורעלן איבערזעצונג-שליסל.
די באַדײַטונג פֿון פּראָפֿעסיאָנעלן לעקסיקאָן
ווען מען רעדט וועגן וויסנשאַפֿטלעכע, לעגאַלע אָדער טעכנישע טעקסטן, ווערט די אַרבעט נאָך מער קאָמפּליצירט. ייִדיש האָט אַן אייגענעם טעכנישן און פֿילאָסאָפֿישן וואָקאַבולאַר וואָס איז אַנטוויקלט געוואָרן איבער די יאָרהונדערטער אין אייראָפּע, בשעת מאָנגאָליש האָט אַדאָפּטירט פֿיל טערמינען פֿון רוסיש אָדער אינטערנאַציאָנאַלע קוואַלן אין די לעצטע הונדערט יאָר. דער איבערזעצער מוז זײַן זייער פֿאָרזיכטיק ניט צו נוצן אַלטמאָדישע ווערטער וואָס זענען שוין ניט מער אין באַנוץ, אָבער אויך היטן די ריינקייט פֿון ביידע שפּראַכן פֿון איבערטריבענע פֿרעמדע השפּעות.
צום סוף, די שיינקייט פֿון דער איבערזעצונג ליגט אין דער פֿעיִקייט צו שאַפֿן אַ נײַע אידענטיטעט פֿאַר דעם טעקסט. איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף מאָנגאָליש איז אַ גרויסער אינטעלעקטואַלער שפּאַציר פֿון אשכנזישער ייִדישער קולטור צו דער אַזיאַטישער נאָמאַדן-וועלט. מיט גרינדלעכער פֿאָרשונג און גראַמאַטיקאַלישער פּינקטלעכקייט קען מען שאַפֿן בריליאַנטע טעקסטן וואָס ברענגען נענטער די צוויי ווײַטע וועלטן און שאַפֿן אַ נײַע קולטורעלע בריק וואָס האָט פֿריִער כּמעט ניט עקזיסטירט.