Hizkuntzen arteko itzulpena beti da zeregin konplexua, baina euskara eta tagalora (Filipinetako hizkuntza nagusietako bat eta estandarizazioz filipinera izenaz ezaguna dena) bezalako bi hizkuntza erabat ezberdin alderatzen direnean, erronka maila gorenera iristen da. Euskara hizkuntza isolatua da, egitura ergatibo eta aglutinatzaile nabarmenekoa. Tagaloa, berriz, austronesiar hizkuntza-familiako kidea da, lerrokatze sintaktiko berezia duena (hizkuntzalaritzan "Foku Sistema" edo "Austronesiar Lerrokatzea" deitua) eta batez ere aditza esaldiaren hasieran jartzen duen joera duena. Artikulu honek bi hizkuntza hauen arteko itzulpen-prozesuan agertzen diren erronka nagusiak aztertzen ditu, itzultzaileei laguntzeko gomendio praktikoekin batera.
1. Lerrokatze Sintaktikoa: Ergatibotasunetik Filipinetako Foku Sistemara
Euskaratik tagalorako itzulpen-prozesuko zailtasun nagusietako bat lerrokatze morfosintaktikoan datza. Euskara hizkuntza ergatibo-absolutiboa da. Horrek esan nahi du trantsitiboen subjektua (ergatiboa, -ek markarekin) eta intrantsitiboen subjektua zein trantsitiboen objektua (absolutiboa, kasu markarik gabe) modu ezberdinean tratatzen direla. Esaterako, "Gizonak liburua ekarri du" esaldian, "gizonak" ergatiboa da eta "liburua" absolutiboa.
Tagaloak, ordea, ez du lerrokatze akusatiborik ez eta ohiko lerrokatze ergatiborik ere; foku-sistema edo "Voice" sistema erabiltzen du. Sistema honetan, aditzaren afixuek adierazten dute esaldiko zein elementu den "gai nagusia" edo fokua (ang partikulaz markatua). Adibidez, ekintza bera adierazteko, fokua agentean jar daiteke (aditza aktorean zentratua, mag- bezalako aurrizkiekin) edo pazientean (aditza objektuan zentratua, -in bezalako atzizkiekin):
- Aktore-fokua (Basque: Agentea foku): Bumili ang lalaki ng aklat. (Gizona [fokua] liburu bat erosi zuen -> Gizonak liburu bat erosi zuen, gizonarengan jarriz arreta).
- Objektu-fokua (Basque: Pazientea foku): Binili ng lalaki ang aklat. (Liburua [fokua] gizonak erosi zuen -> Liburua izan zen gizonak erosi zuena).
Itzultzaileak kontu handiz aztertu behar du euskarazko testuaren enfasia (galdegaia) tagalora egokiro eramateko. Euskaraz galdegaia aditzaren aurrean jartzen den bitartean, tagaloan foku sintaktiko egokia hautatu behar da (agentea, objektua, kokapena, onuraduna edo tresna) testuinguruaren ñabardura guztiak mantentzeko.
2. Hitz-ordena eta Esaldien Egitura
Euskara funtsean SOV (Subjektua - Objektua - Aditza) hizkuntza da, nahiz eta elementuen ordena nahiko librea izan daitekeen galdegaiaren arabera. Tagaloa, aldiz, funtsean VSO (Aditza - Subjektua - Objektua) edo VOS da. Aditza esaldiaren hasieran agertzen da ia beti modu naturalean.
Euskarazko esaldi konplexu bat tagalora itzultzean, sintaxia erabat berrantolatu behar da. Euskarazko erlatibozko perpausak ("ekarri dudan liburua") aditzaren aurretik doaz, eta tagaloan aditzaren ondoren kokatzen ziruditen normalean, na edo -ng lotailuak erabiliz (ang aklat na dinala ko). Lotura sintaktiko hauek menpeko perpausak eta izen-sintagmak egituratzeko funtsezkoak hainbat euskal deklinabide atzizkien funtzio betetzen dituzte.
3. Morfologia: Euskal Deklinabidea vs. Tagaloko Afixazioa eta Erreduplikazioa
Euskara hizkuntza aglutinatzaile bikaina da. Kasu gramatikalak izenaren amaieran itsasten diren atzizkien bidez adierazten dira (etxean, etxetik, etxerantz, etxearentzat). Tagaloak, berriz, preposizioen antzeko markatzaileak (sa, ng, para sa) eta aditz-morfologia oso aberatsa konbinatzen ditu.
Tagaloko aditzak oso konplexuak dira eta informazio asko pilatzen dute aurrizki (mag-, mang-, ipag-), infixu (-um-, -in-) eta atzizkien (-an, -in) bidez. Horrez gain, erreduplikazioa (hitzaren zati bat edo erro osoa errepikatzea) erabiltzen du tagaloak aspektua (ekintza burutua, burutugabea edo hastear dagoena) zein pluraltasuna edo intentsitatea adierazteko. Adibidez, sulat erroak (idatzi) forma hauek har ditzake:
- sumulat (idatzi - aktore foku, lehenaldia/orainaldia)
- susulat (idatziko du - etorkizuna)
- nagsusulat (idazten ari da - orainaldi jarraitua)
Euskarazko aditz laguntzaileek (du/da, dezake, zitekeen) ematen duten informazio modal eta tenporala tagaloan afixazio sistemaren eta erreduplikazioaren bidez adierazi behar da. Horrek eskatzen du itzultzaileak bi aditz-sistemak sakonki ezagutzea, nahasgarririk gerta ez dadin.
4. Maileguak eta Lexikoaren Lokalizazioa
Euskarek zein tagaloak harreman estua izan dute gaztelaniarekin historiaren une ezberdinetan, eta horrek bi hizkuntzen lexikoan eragin nabarmena izan du. Euskarak latinaren eta gaztelaniaren mailegu ugari ditu. Tagaloak, Espainiako kolonizazioaren ondorioz, milaka hitz mailegatu zituen gaztelaniatik, bereziki eguneroko bizitzako objektuak, erlijioa, denbora eta zenbakiak izendatzeko. Adibidez:
- Euskaraz: ordu, eliza, guraizeak
- Tagaloz: oras (horas), simbahan (eliza adierazteko jatorrizko erroa da, baina badira mailegu asko nola nola mesa, silya, krus).
Hala ere, tagalorako itzulpen modernoetan ingelesezko maileguen eragina (Taglish deitutako kode-nahasketa) oso handia da testuinguru ez-formaletan. Euskaratik tagalora itzultzean, testuaren erregistroaren arabera erabaki behar da hiztegi puruagoa (tagalo formala) ala maileguak onartzen dituen hiztegi moderno eta naturalagoa erabili.
5. Gomendio Praktikoak Itzultzaileentzat
Euskarazko testu bat tagalora behar bezala ekartzeko, urrats praktiko hauek jarraitzea gomendatzen da:
- Esaldia deskonposatu eta foku nagusia identifikatu: Bilatu euskarazko esaldian informazio nagusia non dagoen (galdegaia) eta egokitu tagaloko foku-markatzaileak (ang) horren arabera.
- Sintaxia erabat irauli: Ez saiatu hitzez hitz itzultzen. Euskarazko egitura postposizionalak tagaloko preposizio eta kasu-markatzaileen bidez egituratu behar dira, eta aditza esaldiaren hasierara eraman.
- Erregistroaren kudeaketa: Tagaloak adeitasun-partikulak ditu (po eta opo) eta pertsonaordeen erabilera berezia du errespetua adierazteko (kayo plurala singular gisa erabiltzea). Euskarazko "hika" edo "zuka" formen baliokide egokiak hautatu behar dira testuinguru sozialaren arabera.
- Neologismoak eta Termino Teknikoak: Euskarazko termino tekniko berriak itzultzean, aztertu Filipinetako Batzordeak (Komisyon sa Wikang Filipino) emandako jarraibideak, ingelesezko maileguak edo jatorrizko tagalozko erroak erabili behar diren zehazteko.
Azken finean, euskaratik tagalorako itzulpena bi hizkuntza-sistema konplexu eta indartsuen arteko negoziazio etengabea da. Gramatikaren eta kulturaren arteko desberdintasun horiek sakonki ulertzeak soilik bermatuko du jatorrizko testuaren esanahia eta indarra bere horretan iristea Filipinetako irakurleengana.