די באַציִונג צווישן ייִדיש און ליטוויש האָט אַ לאַנגע און רײַכע היסטאָריע, וואָס ציט זיך איבער הונדערטער יאָרן פֿון געמיינזאַם לעבן אין דער ליטווישער טעריטאָריע (די היסטאָרישע „ליטע“). דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף ליטוויש פֿאָדערט ניט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון די צוויי שפּראַכן, נאָר אויך אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון זייערע גראַמאַטישע סטרוקטורן, לעקסיקאַלישע מקורים און קולטורעלע קאָנטעקסטן. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט שטאַרקע העברעיִש-אַרמישע (לשון-קודש) און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן, קומט אין קאָנטאַקט מיט ליטוויש, אַן אַלטע באַלטישע שפּראַך מיט אַן אויסערגעוויינטלעך קאָמפּליצירטער מאָרפֿאָלאָגיע. דער דאָזיקער אַרטיקל גיט אָפּ אַן איבערבליק פֿון די וויכטיקסטע אַרויספֿאָדערונגען און פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער.
דער סינטאַקסישער אונטערשייד: וואָרט-סדר און זאַץ-סטרוקטור
איינער פֿון די ערשטע גרויסע פֿונדאַמענטן פֿון איבערזעצונג ליגט אין דער סינטאַקסישער סטרוקטור. ייִדיש פֿאָלגט דעם קלאַסישן גערמאַנישן כלל פֿון V2 (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דאָס געבויגענע ווערב מוז קומען אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ. למשל: „הײַנט האָב איך געזען דעם חבֿר.“ אין דעם פֿאַל קומט דאָס ווערב „האָב“ גלײַך נאָך דעם צײַטוואָרט-אָנהייב.
ליטוויש, פֿון דער אַנדערער זײַט, ניצט אַ סך מער אַ פֿרײַען וואָרט-סדר (Free word order), כאָטש דער נאָרמאַטיווער סדר איז SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט). אין ליטוויש קען דאָס ווערב געשטעלט ווערן אויף פֿאַרשידענע ערטער אין זאַץ כּדי צו געבן אַן עמפֿאַז אויף ספּעציפֿישע טיילן. דער איבערזעצער מוז זײַן אָפּגעהיט ניט צו קאָפּירן דעם ייִדישן וואָרט-סדר גלײַך אויף ליטוויש, ווײַל דאָס קען מאַכן דעם ליטווישן זאַץ אויסזען קינסטלעך און שווער צו לייענען. עס איז וויכטיק צו רעקאָנסטרוּיִרן דעם זאַץ אַזוי, אַז ער זאָל קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַ ליטווישן לייענער.
מאָרפֿאָלאָגישע אַרויספֿאָדערונגען: קאַסוסן און דעקלינאַציעס
די מאָרפֿאָלאָגיע פֿון ליטוויש איז איינע פֿון די קאָמפּליצירטסטע אין די אינדאָ-אייראָפּעיִשע שפּראַכן. בשעת ייִדיש האָט דרײַ פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו) און זיי זענען אָפֿט מאָל צוגעפּאַסט דורך די אַרטיקלען (דער, דעם, די), האָט די ליטווישע שפּראַך זיבן פֿולע קאַסוסן (Nominatyvas, Genityvas, Datyvas, Akuzatyvas, Instrumentalis, Lokatyvas, Vokatyvas) פֿאַר נאָמענווערטער, אַדיעקטיוון און פּראָנאָמינס, אָן קיין אַרטיקלען.
דאָס מיינט אַז דער איבערזעצער מוז פּינקטלעך פֿאַרשטיין די גראַמאַטישע באַציִונגען אין ייִדישן אָריגינאַל כּדי צו קלײַבן דעם ריכטיקן פֿאַל אין ליטוויש. צום בײַשפּיל:
- דער דאַטיוו פֿון באַשעפֿעניש: אין ייִדיש ניצט מען אָפֿט דעם דאַטיוו כּדי צו ווײַזן באַציונג אָדער אָנפֿירערשאַפֿט, וואָס אין ליטוויש מוז אָפֿט איבערגעזעצט ווערן מיט דעם געניטיוו אָדער לאָקאַטיוו, ווענדנדיק זיך אין דעם קאָנטעקסט.
- אָרט-באַציונגען (לאָקאַטיוו): ייִדישע פּרעפּאָזיציעס ווי „אין“, „אויף“, „בײַ“ פֿאָדערן ספּעציפֿישע קאַסוסן. אין ליטוויש ווערן די דאָזיקע באַציִונגען אָפֿט אויסגעדריקט בלויז דורך דעם לאָקאַטיוו פֿאַל (Locative case) אָן קיין שום פּרעפּאָזיציע. למשל, „אין ווילנע“ ווערט אויף ליטוויש פֿאַרוואַנדלט אין „Vilniuje“.
לעקסיקאַלישע אַדאַפּטאַציע פֿון לשון-קודש און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן
ייִדיש איז באַקאַנט מיט איר פֿילפֿאַלטיקער לעקסיק. אַ גרויסער טייל פֿון די ווערטער, ספּעציפֿיש אין די געביטן פֿון ייִדישן לעבן, רעליגיע, און פֿילאָסאָפֿיע, קומט פֿון העברעיִש און אַרמיש (לשון-קודש). ווערטער ווי „שבת“, „שׂכל“, „ספֿק“, אָדער „חופּה“ פֿאָדערן ספּעציעלע קולטורעלע אַדאַפּטאַציעס ווען מען זעצט זיי איבער אויף ליטוויש.
עס זענען פֿאַראַן צוויי הויפּט-וועגן ווי אַזוי צו באַהאַנדלען די דאָזיקע ווערטער:
- דעסקריפּטיווע איבערזעצונג: איבערגעבן דעם באַטײַט פֿון דעם וואָרט דורך אַ ליטווישן עקוויוואַלענט. למשל, דאָס וואָרט „שׂכל“ קען איבערגעזעצט ווערן ווי „išmintis“ (חכמה) אָדער „protas“ (שכל, מוח).
- טראַנסליטעראַציע און דערקלערונג: פֿאַר ספּעציפֿישע קולטורעלע באַגריפֿן וואָס האָבן ניט קיין גלײַכן עקוויוואַלענט, איז בעסער צו ניצן דאָס ייִדישע וואָרט אין ליטווישער טראַנסליטעראַציע (למשל, „šabas“ פֿאַר שבת) און צוגעבן אַ קורצע דערקלערונג אין אַ פֿוסנאָטע אָדער גלאָסאַר.
דערצו האָט ייִדיש אַ סך סלאַווישע ווערטער (פֿון פּויליש, רוסיש אָדער אוקראִייניש), וואָס קלינגען אָפֿט היימיש פֿאַר די וואָס קענען סלאַווישע שפּראַכן. די ליטווישע שפּראַך, כאָטש זי איז ניט קיין סלאַווישע שפּראַך (נאָר אַ באַלטישע), האָט היסטאָריש אָנגענומען געוויסע סלאַווישע לעקסיקאַלישע השפּעות. אָבער, הײַנט צופֿאָרט רייניקט די ליטווישע שפּראַך-קאָמיסיע די שפּראַך פֿון די דאָזיקע באַרבאַריזמען, און דער איבערזעצער מוז ניצן די מאָדערנע ליטווישע ליטעראַרישע ווערטער.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און די וועלט פֿון ייִדישן הומאָר
ייִדיש איז ניט בלויז אַ מיטל פֿון קאָמוניקאַציע; זי איז אַ גאַנצע וועלט פֿון הומאָר, סאַרקאַזם און ייִדישע סענטימענטן. אידיאָמען ווי „מאַכן אַ טעלער פֿון דעם“, „טראָגן אויף די הענט“, אָדער די פֿאַרשידענע ברכות און קללות זענען טיף אײַנגעוואָרצלט אין דער ייִדישער פֿאָלקס-פֿילאָסאָפֿיע.
ווען מען זעצט איבער די דאָזיקע אויסדרוקן אויף ליטוויש, מוז דער איבערזעצער פֿאַרשטיין דעם אונטערשטן באַטײַט און זוכן צי עס פֿילט זיך אַן ענלעכער ליטווישער פֿאָלקס-אויסדרוק. אַ ווערטליכע איבערזעצונג קען אָפֿט מאָל צעשטערן דעם גאַנצן הומאָר אָדער מאַכן דעם טעקסט אינגאַנצן אומפֿאַרשטענדלעך. די קולטורעלע אַדאַפּטאַציע איז דעריבער איינער פֿון די שווערסטע און שעפֿערישסטע אַספּעקטן פֿון דעם פּראָצעס.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
כּדי צו דערגרייכן אַן העכסט-פּראָפֿעסיאָנעלע מדרגה פֿון איבערזעצונג, זאָלן די איבערזעצער האַלטן אין קאָפּ די פֿאָלגנדיקע פּונקטן:
- אַנאַליזירט דעם רעגיסטער פֿונעם טעקסט: ייִדיש קען זײַן זייער פֿאָלקסטימלעך און דיאַלעקטיש, אָדער הויך-ליטעראַריש (ווי בײַ שלום-עליכם אָדער יצחק באַשעוויס-זינגער). פּאַסט צו דעם ליטווישן סטיל צומס אָריגינאַלן טאָן.
- ניצט דיאַלעקטישע פֿאָרשונגען: ייִדיש אין ליטע (ליטווישער ייִדיש אָדער „ליטוויש“) האָט געהאַט ספּעציפֿישע וואָקאַלן און ווערטער וואָס זענען געווען נאָענט צו דער ליטווישער סבֿיבֿה. קוקט נאָך אין די ווערטערביכער פֿון ליטווישן ייִדיש כּדי צו פֿאַרשטיין די לאָקאַלע פֿאַזעס.
- אַרבעט אינאיינעם מיט קאָלעגן: צוליב די גרויסע גראַמאַטישע און לעקסיקאַלישע אונטערשיידן צווישן ביידע שפּראַכן, איז שטאַרק רעקאָמענדירט צו לאָזן אַ געבוירענעם ליטוויש-רעדנער איבערקוקן און רעדאַגירן דעם סוף-טעקסט.
סך-הכּל
דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף ליטוויש איז אַ בריק צווישן צוויי רײַכע היסטאָרישע וועלטן. דורך פֿאַרשטיין די טיפֿע סינטאַקסישע און מאָרפֿאָלאָגישע כאַראַקטעריסטיקס, קענען איבערזעצער פֿאַרזיכערן אַז די ליטעראַטור, די זכרונות און די קולטורעלע אוצרות פֿון די ייִדן אין ליטע וועלן לעבן ווײַטער אויף דער ליטווישער שפּראַך מיט דער גרעסטער פּינקטלעכקייט און פּאָעטישער שיינקייט.