ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ဘာသာစကားတစ်ခုမှ အခြားဘာသာစကားတစ်ခုသို့ ပြန်ဆိုခြင်းသည် အလွန်အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍသို့ ရောက်ရှိလာပါသည်။ အထူးသဖြင့် ဆိုင်နို-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) နှင့် အင်ဒို-အာရိယန် (Indo-Aryan) ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ဖြစ်သော နီပေါဘာသာစကား (Nepali) တို့အကြား ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ၎င်းတို့၏ ဇစ်မြစ်နှင့် သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံ ကွဲပြားမှုများကြောင့် ထူးခြားသည့် သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ ရှိနေသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာမှ နီပေါဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် သတိပြုရမည့် အဓိကအချက်များ၊ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှုများနှင့် ထိရောက်သော ဘာသာပြန်နည်းလမ်းများကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ နှိုင်းယှဉ်ချက် (Sentence Structure Comparison)
မြန်မာဘာသာစကားနှင့် နီပေါဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးသည် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည့်အတွက် ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အခြားသော SVO (ဥပမာ- အင်္ဂလိပ်စာ) စနစ်သုံး ဘာသာစကားများထက် ပိုမိုလွယ်ကူသည်ဟု ထင်ရနိုင်ပါသည်။ သို့သော်လည်း ဝါကျအတွင်းရှိ စကားလုံးများ တည်နေရာ ပြောင်းလဲမှုနှင့် စကားစုများ၏ ချိတ်ဆက်ပုံ ညှိနှိုင်းမှုများတွင် သိမ်မွေ့သော ကွဲပြားမှုများ ရှိနေသည်။
မြန်မာဘာသာတွင် ကတ္တား သို့မဟုတ် ကံကို ဝါကျအခြေအနေအရ မြှုပ်နှံထားလေ့ရှိသော်လည်း နီပေါဘာသာတွင် ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံ ပိုမိုတိကျစေရန်အတွက် သက်ဆိုင်ရာ နာမ်စားများကို ပြည့်စုံစွာ ထည့်သွင်းဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဝါကျတိုများကို နီပေါဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ကတ္တား သို့မဟုတ် ကံကို ပြန်လည်ရှာဖွေပြီး ထည့်သွင်းပေးရန် လိုအပ်သည်။ ထို့ပြင် နီပေါဘာသာစကားသည် ကတ္တားနှင့် ကြိယာအကြား သဘောတူညီမှု (Subject-Verb Agreement) စနစ်ကို တင်းကျပ်စွာ လိုက်နာသောကြောင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံပြောင်းလဲမှုကို အထူးသတိပြုရမည်။
၂။ ကျား၊ မ ခွဲခြားမှုစနစ် (Grammatical Gender)
နီပေါဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် အခက်ခဲဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံး သဒ္ဒါစနစ်တစ်ခုမှာ ကျား၊ မ (Gender) ခွဲခြားမှု ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာတွင် နာမ်နှင့် နာမ်စားများ၌ သဒ္ဒါနည်းအရ ကျား၊ မ ခွဲခြားမှုစနစ် (Grammatical Gender) မရှိသော်လည်း နီပေါဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်၊ နာမ်စား၊ နာမဝိသေသနနှင့် ကြိယာများအားလုံးသည် ကျား၊ မ သဘောတရားအပေါ် မူတည်ပြီး ပြောင်းလဲသွားကြသည်။
နီပေါဘာသာတွင် သက်ရှိများသာမက သက်မဲ့နမူနာများကိုပါ ပုလ္လိင် (Masculine) သို့မဟုတ် ဣတ္ထိလ္လိင် (Feminine) ဟူ၍ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စာအုပ် (kitāb) သို့မဟုတ် မြစ် (nadī) ကဲ့သို့သော နာမ်များသည် ဣတ္ထိလ္လိင် သဘောဆောင်ပြီး ၎င်းတို့ကို အထူးပြုမည့် နာမဝိသေသနများ သို့မဟုတ် နောက်ကလိုက်မည့် ကြိယာများသည် ဣတ္ထိလ္လိင် သဒ္ဒါပုံစံအတိုင်း ပြောင်းလဲပေးရသည်။
- နာမ်နှင့် နာမဝိသေသနများ- နာမ်၏ လိင်အမျိုးအစားအပေါ် မူတည်၍ ၎င်းကို အထူးပြုသော နာမဝိသေသန၏ အဆုံးသတ်သံများ ပြောင်းလဲသွားသည်။
- ကြိယာ အဆုံးသတ်များ- ကတ္တားသည် အမျိုးသား သို့မဟုတ် အမျိုးသမီး ဖြစ်သည်အပေါ် မူတည်ပြီး ကြိယာ၏ နောက်ဆက်တွဲ ဝိဘတ်များ ပြောင်းလဲသည်။ ဥပမာ- "သူသွားသည်" ဟူသော မြန်မာဝါကျကို နီပေါသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ကတ္တားသည် အမျိုးသားဖြစ်ပါက "u jancha" (သူသွားသည် - ပုလ္လိင်) ဟု သုံးနှုန်းပြီး အမျိုးသမီးဖြစ်ပါက "u janchhi" (သူသွားသည် - ဣတ္ထိလ္လိင်) ဟု သုံးရသည်။
ဤကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် မြန်မာစာသားတွင် ကတ္တား၏ ကျား၊ မ ကွဲပြားမှုကို ဝါကျနောက်ခံ သို့မဟုတ် အကြောင်းအရာတစ်ခုလုံး (Context) မှတစ်ဆင့် ဂရုတစိုက် လေ့လာဆန်းစစ်ပြီးမှသာ နီပေါဘာသာသို့ မှန်ကန်စွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်မည်ဖြစ်သည်။
၃။ နာမ်ဝိဘတ်များနှင့် ကတ္တားအညွှန်းစနစ် (Cases and Postpositions)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် နာမ်တစ်ခုချင်းစီ၏ ဝါကျအတွင်း အခန်းကဏ္ဍကို ဖော်ပြရန် "က၊ ကို၊ သို့၊ ၏၊ ၌" စသည့် ဝိဘတ်များကို နာမ်နောက်က ကပ်၍ သုံးစွဲသကဲ့သို့ နီပေါဘာသာစကားတွင်လည်း "le" (မှ/က)၊ "lai" (ကို)၊ "ko" (၏)၊ "ma" (၌/တွင်) စသည့် Postpositions များကို အသုံးပြုသည်။
သို့သော် ၎င်းတို့ကို သုံးစွဲပုံချင်း အမြဲတမ်း တိုက်ရိုက် မကိုက်ညီပါ။ ဥပမာအားဖြင့် နီပေါဘာသာတွင် ကတ္တားနောက်၌ အသုံးပြုသော "le" (ergative marker) ဝိဘတ်သည် အတိတ်ကာလ ကြိယာများနှင့် ကံပါသော ကြိယာများတွင်သာ အဓိက အသုံးပြုရလေ့ရှိသည်။ မြန်မာဘာသာတွင် "သူ စာအုပ်ဖတ်ခဲ့သည်" ဟု ရိုးရှင်းစွာ ပြောနိုင်သော်လည်း နီပေါဘာသာတွင်မူ အတိတ်ကာလ ကံပါဝါကျ ဖြစ်သောကြောင့် ကတ္တားနောက်တွင် "le" ကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများကို မသိရှိပါက ဆီလျော်မှုမရှိသော သို့မဟုတ် သဒ္ဒါမှားယွင်းသော ဝါကျများ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုသေမှုပြစနစ် (Honorific Levels)
မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် လူမှုပတ်ဝန်းကျင်၊ အသက်အရွယ်နှင့် ရာထူးအဆင့်အတန်းအလိုက် ရိုသေမှုပြ စကားလုံးများ၊ နာမ်စားများနှင့် ကြိယာအဆုံးသတ်များ (ဥပမာ- ပါ၊ ခင်ဗျာ/ရှင်) ကို သုံးစွဲကြသည်။ ထို့အတူ နီပေါဘာသာစကားတွင်လည်း အလွန်မြင့်မားသော ရိုသေမှုအဆင့် (High Respect)၊ သာမန်ရိုသေမှုအဆင့် (Medium Respect) နှင့် ရိုသေမှုမလိုသောအဆင့် (Low Respect/Casual) ဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။
နီပေါဘာသာတွင် ရိုသေမှုအဆင့်အလိုက် နာမ်စားများ သာမက ၎င်းနှင့်တွဲဖက်သုံးသော ကြိယာအဆုံးသတ်များပါ ကွဲပြားခြားနားသွားသည်။ နီပေါဘာသာတွင် "မင်း" သို့မဟုတ် "သင်" ဟု ပြောရန်အတွက် "ta" (အနိမ့်ဆုံး)၊ "timi" (အလယ်အလတ်)၊ "tapai" (အဆင့်မြင့်) နှင့် "hajur" (အမြင့်ဆုံး) ဟူ၍ နာမ်စား လေးမျိုးခန့် ရှိပြီး တစ်ခုချင်းစီအတွက် ကြိယာအဆုံးသတ်များမှာလည်း လုံးဝကွဲပြားခြားနားသည်။
ဥပမာ- "လာပါ" ဟူသော မြန်မာစကားကို နီပေါဘာသာတွင် လူမှုဆက်ဆံရေး အခြေအနေအပေါ် မူတည်၍ "Aau" (ရိုသေမှုမပါ)၊ "Aaunuhos" (ယဉ်ကျေးစွာ ပြောဆိုခြင်း) သို့မဟုတ် "Biahnuhaas" (အလွန်မြင့်မားသော ရိုသေမှု) စသဖြင့် အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲသုံးနှုန်းရမည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် မူရင်းစာသား၏ လေသံနှင့် စကားပြောဆိုသူများ၏ ဆက်ဆံရေးကို သေချာစွာ နားလည်ထားရန် လိုအပ်သည်။
၅။ ပါဠိနှင့် သက္ကတ ဝေါဟာရများ၏ လွှမ်းမိုးမှု (Pali and Sanskrit Influence)
ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အထောက်အကူပြုသော စိတ်ဝင်စားဖွယ် အချက်တစ်ခုမှာ ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ၌ ပါဠိ (Pali) နှင့် သက္ကတ (Sanskrit) ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများအတွက် ပါဠိပျက် စကားလုံးများကို သုံးစွဲသကဲ့သို့ နီပေါဘာသာတွင်လည်း ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများအတွက် သက္ကတစကားလုံးများကို အခြေခံ၍ သုံးစွဲကြသည်။
ဥပမာအားဖြင့် "ကံ" (Karma)၊ "ဒါန" (Dana)၊ "သီလ" (Shila)၊ "မေတ္တာ" (Metta/Maitri) စသည့် စကားလုံးများသည် နှစ်ဖက်စလုံးတွင် ရင်းနှီးပြီးသား သဘောတရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတူညီချက်ကြောင့် ဒဿနစနစ်များ၊ ဘာသာရေး၊ စာပေနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စကားလုံးများကို ပြန်ဆိုရာတွင် သဘောတရားချင်း နီးစပ်မှုရှိသော ဝေါဟာရများကို အလွယ်တကူ ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း အချို့သော စကားလုံးများသည် နှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည့်အတွက် (False Friends) တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းထက် အဓိပ္ပာယ်အစစ်အမှန်ကို ပြန်လည်စစ်ဆေးသင့်သည်။
၆။ ဘာသာပြန်သူများအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ (Tips for Professional Translators)
မြန်မာဘာသာမှ နီပေါဘာသာသို့ အရည်အသွေးမီ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် အောက်ပါအချက်များကို လက်တွေ့ကျင့်သုံးသင့်သည် -
- နောက်ခံအကြောင်းအရာကို ဆန်းစစ်ပါ (Context Analysis): မြန်မာဘာသာစကားမှ ကတ္တားမပါသော ဝါကျများကို နီပေါသို့ မပြန်ဆိုမီ ကတ္တားသည် မည်သူဖြစ်ကြောင်း (အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီး သို့မဟုတ် အများကိန်း) ကို သေချာစွာ ဆန်းစစ်ပါ။
- ရိုသေမှုအဆင့်အတန်းကို တသမတ်တည်းဖြစ်စေပါ (Consistency in Honorifics): ဝါကျတစ်ကြောင်းချင်းစီအလိုက် ရိုသေမှုအဆင့်များ မရောထွေးစေရန် စာသားတစ်ခုလုံး၏ စကားပြောဆိုမှုပုံစံကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ပါ။
- နီပေါဘာသာစကား၏ ဒေသန္တရသုံးနှုန်းပုံများကို လေ့လာပါ (Local Idioms and Nuances): စာလုံးပေါင်းနှင့် သဒ္ဒါစနစ်များ မှန်ကန်ရုံသာမက နီပေါလူမျိုးများ အမှန်တကယ် သုံးစွဲနေသော အရေးအသား ပုံစံများ (Localization) ဖြစ်စေရန် အထူးဂရုစိုက်ပါ။
- နာမ်ဝိဘတ်များ သုံးစွဲမှုကို စနစ်တကျ ရွေးချယ်ပါ (Correct Postpositions): နီပေါဘာသာစကား၏ postpositions (le, lai, ko) များသည် ကြိယာအမျိုးအစားနှင့် ကာလ (Tense) ပေါ်မူတည်၍ ပြောင်းလဲတတ်သဖြင့် သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများကို တိကျစွာ လိုက်နာပါ။
- စက်မှုဘာသာပြန် ကိရိယာများကို အသုံးပြုပါ (Translation Tools): ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းစဉ် ပိုမိုမြန်ဆန်တိကျစေရန် ဝေါဟာရသတ်မှတ်ချက်များ (Glossaries) နှင့် Translation Memory (TM) စနစ်များကို စနစ်တကျ အသုံးပြုပါ။
နိဂုံး
မြန်မာဘာသာမှ နီပေါဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက် ဖလှယ်ခြင်းထက် ပိုမိုနက်ရှိုင်းပြီး၊ ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ ကွဲပြားမှု၊ အထူးသဖြင့် ကျား၊ မ ခွဲခြားမှုစနစ်နှင့် ရိုသေမှုဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်းများကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤဆောင်းပါးပါ လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် သဒ္ဒါဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များကို လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် ပိုမိုတိကျ၍ အရည်အသွေးမြင့်မားသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုများကို ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။