דער איבערזעצונג-פּראָצעס פֿון ייִדיש אויף קירגיזיש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן איינציקע לינגוויסטישע און קולטורעלע באַגעגעניש צווישן צוויי אינטערעסאַנטע און טיף-געשיכטלעכע וועלטן. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט שטאַרקע העברעיִש-אַראַמישע און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן, פֿאַרקערפּערט די יאָרהונדערטער-לאַנגע געשיכטע פֿון די ייִדן אין אייראָפּע. קירגיזיש, פֿון דער אַנדערער זייט, געהערט צו דער קיפּטשאַק גרופּע פֿון די טורקישע שפּראַכן און איז טיף פֿאַרבונדן מיט דער נאָמאַדישער קולטור און היסטאָרישן לעבן-שטייגער פֿון די סטעפּעס און בערג אין צענטראַל-אַזיע. ביים איבערזעצן אַ טעקסט פֿון ייִדיש אויף קירגיזיש מוז דער איבערזעצער ניט נאָר קענען ווערטער, נאָר גרינדן אַ בריק צווישן צוויי גאָר פֿאַרשיידענע סינטאַקטישע, מאָרפֿאָלאָגישע און קאָנסעפּטועלע שפּראַך-געביידעס.דער סינטאַקטישער קאָנפֿליקט: V2 קעגן SOV
די ערשטע און הויפּט גראַמאַטישע אַרויספֿאָדערונג ליגט אינעם סינטאַקס, דאָס הייסט דער אָרדנונג פֿון די ווערטער אינעם זאַץ. ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר איר "V2" (Verb-Second) סטרוקטור, לויט וועלכער דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז תּמיד זיין דאָס צווייטע עלעמענט אינעם זאַץ, ניט געקוקט אויף וואָס פֿאַר אַן עלעמענט (סוביעקט, אַדווערב, אָדער אָביעקט) הייבט אָן דעם זאַץ. קירגיזיש, אַזוי ווי כּמעט אַלע טורקישע שפּראַכן, פֿאָלגט דעם קלאַסישן מאָדעל פֿון SOV (Subject-Object-Verb), וווּ דאָס ווערב מוז קומען גאָר ביים סוף פֿונעם זאַץ.
פֿאַר דעם איבערזעצער מיינט דאָס, אַז מען קען אין קיין שום פֿאַל ניט איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט. אַזאַ ייִדישער זאַץ ווי: "היינט האָט דער שרייבער אָנגעשריבן אַ גרויסן אַרטיקל פֿאַר דער צייטונג" מוז אויף קירגיזיש איבערגעבויט ווערן אויף אַזאַ אופֿן: "היינט שרייבער [סוביעקט] צייטונג פֿאַר אַ גרויסן אַרטיקל [אָביעקט] אָנגעשריבן האָט [ווערב ביים סוף]". די דאָזיקע איבערקערעניש פֿאָדערט ניט נאָר פּינקטלעכקייט, נאָר אויך אַ געפֿיל פֿאַר דעם לאָגישן פֿלוס פֿון דער קירגיזישער שפּראַך, כדי דער קירגיזישער לעזער זאָל באַקומען אַ גלאַטן און פֿליסיקן טעקסט.
וויכטיקער כּלל: ביים איבערזעצן קיין קירגיזיש, פֿירט דאָס ווערב דעם לעצטן וואָרט-טאָן. האַלטן דאָס ווערב ביים סוף פֿונעם זאַץ היט אָפּ די נאַטירלעכע דינאַמיק פֿון דער שפּראַך.
מאָרפֿאָלאָגישע אַרויספֿאָדערונגען: אַגלוטינאַציע קעגן פּרעפּאָזיציעס
קירגיזיש איז אָנערקענט ווי אַ ריין-אַגלוטינאַטיווע שפּראַך. דאָס מיינט אַז גראַמאַטישע באַציִונגען – ווי קאַסוסן (פֿאַלן), מערצאָל, צייטן און פּערסאָנען – ווערן אויסגעדריקט דורך צוקלעפּן סופֿיקסן איינער נאָכן צווייטן צום אומבייטלעכן וואָרט-שורש. ייִדיש, ווי אַן אַנאַליטיש-סינטעטישע שפּראַך, ניצט אַ סך מער באַזונדערע ווערטער, ווי פּרעפּאָזיציעס (פֿון, אין, אויף, מיט) און דעקלינירטע אַרטיקלען (דער, די, דאָס, דעם).
ווען מיר זעצן איבער פֿון ייִדיש אויף קירגיזיש, פֿאַרוואַנדלען זיך גאַנצע פֿראַזעס אין איין איין-איינציק וואָרט מיט עטלעכע סופֿיקסן. פֿאַר ביישפּיל, די ייִדישע פֿראַזע "אין מיינע הייזער" ווערט אין קירגיזיש: "үйлөрүмдө" (үй = הויז, лөр = מערצאָל, үм = מיין, дө = אינעווייניק). דער איבערזעצער מוז אויך זיין געניט אין די געזעצן פֿון וואָקאַל-האַרמאָניע (Vowel Harmony), וואָס קאָנטראָלירט די ספּעציפֿישע פֿאָנעטישע פֿאָרעם פֿון די סופֿיקסן לויט די וואָקאַלן פֿונעם וואָרט-שורש.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און ייִדישע באַגריפֿן
איינער פֿון די שווערסטע אַספּעקטן פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור איז די ספּעציפֿישע סעמאַנטישע לאָדונג פֿון די לשון-קודש ווערטער. באַגריפֿן ווי "מיצוה", "צדקה", "נשמה", "חוצפּה" אָדער "ייִדישקייט" טראָגן אין זיך טיפֿע היסטאָרישע און רעליגיעזע באַדייטן פֿון אשכנזישן ייִדנטום. אין קירגיזיש, וווּ די קולטור איז שטאַרק באַאיינפֿלוסט פֿון דער איסלאַמישער טראַדיציע און נאָמאַדישן קאָסמאָס, עקסיסטירן ניט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן.
ביים איבערזעצן אַזעלכע ווערטער, מוז דער איבערזעצער נוצן קולטורעלע אַדאַפּטאַציע. פֿאַר דעם וואָרט "צדקה" קען מען ניצן דעם קירגיזיש-איסלאַמישן באַגריף "садака", וואָס איז לעקסיש נאָענט און פֿאַרשטענדלעך פֿאַרן קירגיזישן לעזער, אָבער דער איבערזעצער דאַרף קאָנטראָלירן צי די מעטאַפֿאָר פּאַסט צום אָריגינעלן קאָנטעקסט. אין מער קאָמפּליצירטע פֿאַלן איז בעסער צו ניצן אַ דערקלערנדיקע פֿראַזע אָדער צו היטן דאָס ייִדישע וואָרט מיט אַ פּאַסיקער פֿוסנאָטע, כדי ניט צו פֿאַרלירן די עסטעטישע איינציקייט פֿונעם טעקסט.
באַגריפֿן פֿון נאַטור און געזעלשאַפֿט
די קירגיזישע שפּראַך פֿאַרמאָגט אַן אויסערגעוויינלעך רייכן וואָרט-אוצר פֿאַר בערג, לאַנדשאַפֿטן, נאַטור-פֿענאָמענען און פֿערד-האָדעוואַניע. ייִדיש, וואָס האָט זיך אָנגעקליבן אין די מזרח-אייראָפּעיִשע שטעטלעך און אין די גרויסע מעטראָפּאָליסן פֿון דער וועלט, פֿאַרמאָגט מער טערמינען פֿאַר שטאָטישן לעבן, קראָמען, האַנדל און אינטעליגענטן-דיסקוסיעס. דאָס שאַפֿט אַ סיטואַציע וווּ דער איבערזעצער מוז אָפט שאַפֿן נדנבות (קאַלקירן אָדער אָפּטייטשן נאַשאַנאַל ספּעציפֿישע ווערטער) כדי ביידע צדדים זאָלן זיך פֿאַרשטיין. צום ביישפּיל, די ייִדישע באַגריפֿן פֿון די "קליינע שטעטלעך" מוזן איבערגעגעבן ווערן אין קירגיזיש מיט ווערטער ווי "кыштак" אָדער "айыл", אָבער מיט דער באַמערקונג אַז ס'האַנדלט זיך אין אייראָפּעיִשע ייִדישע ישובֿים.
פֿראַזעאָלאָגיע און אידיאָמען
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר איר רייכער פֿאָלקס-שפּראַך און אידיאָמען. ווערטלעך ווי "האַקן אַ טשייניק", "לייגן קאָפּ" אָדער "מאַכן אַ תּל פֿון עפּעס" קענען ניט איבערגעזעצט ווערן וואָרט-ביי-וואָרט ווייל זיי וועלן פֿאַרלירן זייער באַדייט. דער איבערזעצער מוז געפֿינען עקוויוואַלענטע אידיאָמען אין קירגיזיש. צום ביישפּיל, פֿאַרן ייִדישן באַגריף פֿון רעדן אָן אַן אויפֿהער (האַקן אַ טשייניק), קען מען ניצן קירגיזישע פֿראַזעס וואָס דריקן אויס ליידיקע רייד אָדער צו פֿיל שמועסן (ווי "куру сөз" – ליידיקע ווערטער).
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
- ניצן בריק-שפּראַכן מיט קאָנטראָל: צוליב דעם מאַנגל אין דירעקטע ייִדיש-קירגיזישע ווערטערביכער, ניצן רובֿ איבערזעצער רוסיש אָדער דייטש ווי אַן אינטערמעדיערע שפּראַך. עס איז וויכטיק צו קאָנטראָלירן דעם אָריגינאַל פֿאַר מולטי-באַדייטן, כדי די טעותים פֿון דער בריק-שפּראַך זאָלן ניט איבערגיין אינעם קירגיזישן טעקסט.
- אָפּהיטן דעם ליטעראַרישן רעגיסטער: קירגיזיש פֿאַרמאָגט אַ פֿאָרמעלע ליטעראַרישע שפּראַך (адабий тил) וואָס איז שטאַרק אַנדערש פֿון די גערעדטע דיאַלעקטן. די ברירה פֿון די ווערטער דאַרף פּאַסן צום סטיל פֿונעם אָריגינעלן ייִדישן שרייבער.
- ארבעטן מיט שפּראַך-מומחים: איידער מען פּובליקירט דעם איבערגעזעצטן טעקסט, מוז מען רעדאַקטירונג דורכפֿירן מיט אַ נאַטירלעכן קירגיזישן רעדנער וואָס האָט אַ געפֿיל פֿאַר קלאַסישער ליטעראַטור.