Қазіргі жаһандану дәуірінде түрлі тілдік топтарға жататын тілдер арасындағы тікелей аударманың маңызы артып келеді. Осындай қызықты әрі күрделі бағыттардың бірі – қазақ тілінен каннада тіліне аудару процесі. Қазақ тілі – түркі тілдері тобына жататын, Орталық Азияда кең таралған тіл болса, каннада тілі – Үндістанның оңтүстік-батысындағы Карнатака штатының ресми тілі болып табылатын дравид тілдері жанұясының мүшесі. Бұл екі тілдің шығу тегі мен географиялық орналасуы мүлдем бөлек болғанымен, олардың арасында таңғаларлық құрылымдық ұқсастықтар да, терең айырмашылықтар да кездеседі. Осы мақалада қазақ-каннада аудармасының лингвистикалық негіздерін, басты қиындықтарын және сапалы аударма жасаудың практикалық жолдарын қарастырамыз.
Агглютинативті сипат және сөз тәртібі: Тілдік жүйелердің жақындығы
Аудармашы үшін қазақ және каннада тілдерінің құрылымдық ұқсастықтарын түсіну жұмысты айтарлықтай жеңілдетеді. Екі тілдің де негізгі ортақ белгісі – олардың агглютинативті (жалғамалы) тілдер тобына жататындығы. Бұл дегеніміз – сөз түбіріне түрлі қосымшалардың (жұрнақтар мен жалғаулардың) ретімен жалғануы арқылы жаңа сөздер мен грамматикалық формалардың жасалуы. Мысалы, қазақ тіліндегі «үй-лер-іміз-де-гі» деген сөз құрылымы сияқты, каннада тілінде де сөздер түбірге префикстер емес, тек қана суффикстер (қосымшалар) қосылу арқылы өзгереді. Бұл морфологиялық ұқсастық аудармашыға сөздердің ішкі логикасын оңай бақылауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, екі тілде де сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі бірдей: SOV (Subject-Object-Verb), яғни «Бастауыш – Тұрлаусыз мүшелер (Толықтауыш, Пысықтауыш) – Баяндауыш». Қазақ тілінде де, каннада тілінде де етістік әрдайым сөйлемнің соңында келеді. Мысалы:
- Қазақша: Мен (бастауыш) кітапты (толықтауыш) оқып жатырмын (баяндауыш).
- Каннадаша: Нану (мен) пустакавану (кітапты) одутиддене (оқып жатырмын).
Мұндай синтаксистік ұқсастық сөйлем құрылымын түбегейлі өзгертпей, сөзбе-сөз құрылымдық деңгейде аударуға мүмкіндік береді, бұл еуропалық тілдерден (мысалы, ағылшын тілінен) аударғанмен салыстырғанда үлкен артықшылық болып табылады.
Грамматикалық септіктер мен категориялардың айырмашылығы
Құрылымдық ұқсастықтарға қарамастан, грамматикалық категориялар деңгейінде аудармашыны күрделі кедергілер күтіп тұр. Ең алдымен, бұл септік жүйесіне қатысты. Қазақ тілінде 7 септік бар болса, каннада тілінде септік жүйесі сәл өзгеше және негізгі 8 септіктен тұрады (Атау, Табыс, Құрал, Барыс, Шығыс, Ілік, Жатыс және Шақыру септігі). Аударма кезінде қазақ тіліндегі септік жалғауларының каннада тіліндегі баламаларын дәл таңдау өте маңызды. Әсіресе, бағыт пен мақсатты білдіретін барыс-жатыс септіктерінің қолданылу аясын дәл ажырату қажет.
Келесі маңызды айырмашылық – грамматикалық тек (род) категориясы. Қазақ тілінде тек категориясы мүлдем жоқ (ол, оның, оған есімдіктері ерлерге де, әйелдерге де, заттарға да ортақ). Ал каннада тілінде грамматикалық тек жүйесі айқын қалыптасқан және ол үш топқа бөлінеді:
- Мужской род (ер адамдарға қатысты);
- Женский род (әйел адамдарға қатысты);
- Средний род (жануарлар, заттар мен дерексіз ұғымдарға қатысты).
Бұл ерекшелік етістіктердің жіктелуіне және жіктеу есімдіктерінің қолданылуына тікелей әсер етеді. Қазақ тілінен каннада тіліне аударғанда контекстке қарап, сөз болып жатқан субъектінің жынысын немесе сипатын анықтап, сәйкес етістік жалғауын қолдану қажет. Мысалы, қазақша «Ол келді» деген сөйлемді каннада тіліне аударғанда, субъектінің кім екеніне байланысты «Авану бандану» (ер адам келді), «Авалу бандалу» (әйел адам келді) немесе «Аду банту» (ол зат/жануар келді) деп дәл көрсету керек.
Сыпайылық деңгейлері мен әлеуметтік регистрлер
Шығыс халықтарының мәдениетінде сыпайылық пен үлкенді сыйлау ерекше орын алады. Қазақ тілінде бұл негізінен «сен» және «сіз» формалары арқылы, сондай-ақ етістіктің сыпайылық жалғаулары арқылы жүзеге асады. Каннада тілінде де сыпайылық деңгейінің (honorifics) күрделі жүйесі бар. Егер қазақ тіліндегі мәтінде егде жастағы адамға, ресми тұлғаға немесе сыйлы қонаққа бағытталған сөздер кездессе, каннада тіліндегі аудармада міндетті түрде сыпайылықты білдіретін есімдіктер мен етістік жалғаулары (мысалы, ресми үшін «Таву» немесе «Авару») қолданылуы тиіс. Жәй сөйлеу мен сыпайы сөйлеу стилін шатастыру мәтіннің мәдени құндылығын төмендетіп, дөрекі естілуі мүмкін.
Лексикалық ерекшеліктер және мәдени коннотациялар
Лексика деңгейінде де аудармашы үлкен дайындықты қажет етеді. Қазақ тіліндеге көптеген сөздер араб, парсы және орыс тілдерінен енген болса, каннада тілі ғасырлар бойы санскрит тілінің күшті ықпалында болды. Осыған байланысты дерексіз ұғымдарды, діни, философиялық немесе ресми терминдерді аудару кезінде тікелей сөздік балама табу қиынға соғады. Мұндай жағдайда аудармашы келесі тәсілдерді қолдана алады:
- Дескриптивті (сипаттамалы) аударма: Егер каннада тілінде қазақша мәдени ұғымның (мысалы, «шаңырақ», «төр», «сүйінші») баламасы мүлдем жоқ болса, оның мағынасын сөйлем ішінде түсіндіріп кету.
- Контекстік синонимдерді таңдау: Сөздің тура мағынасын емес, оның мәтіндегі атқарып тұрған рөліне сәйкес келетін баламасын таңдау.
- Аударма трансформациялары: Сөйлем мүшелерінің орнын өзгерту, сөздерді қосу немесе қысқарту арқылы мәтіннің табиғилығын сақтау.
Қазақ-каннада аудармасымен жұмыс істейтін мамандарға арналған кеңестер
Осы екі тіл арасында кәсіби деңгейде жұмыс істейтін аудармашыларға төмендегі кеңестер көмектеседі:
- Контекстті мұқият талдау: Тексіз (genderless) қазақ тілінен тек категориясы бар каннада тіліне аудару кезінде мәтіннің кім туралы екенін алдын ала анықтап алыңыз. Кейіпкердің жынысы белгісіз болған жағдайда, бейтарап немесе сыпайы көпше түрдегі формаларды қолданған жөн.
- Аралық тілдерді қолдану: Қазақша-каннадаша тікелей сөздіктер өте сирек немесе мүлдем жоқ болуы мүмкін. Мұндай жағдайда ағылшын немесе хинди тілін көпір (аралық тіл) ретінде пайдалану тиімді. Алайда, екі тілдің де (қазақ және каннада) SOV сөз тәртібі мен агглютинативті сипатын ескере отырып, ағылшын тілінің SVO құрылымына байланысты жіберілетін қателерден сақтану керек.
- Фонетикалық транслитерацияны бақылау: Жалқы есімдерді, географиялық атауларды және мәдени терминдерді қазақ тілінен каннада тіліне көшіргенде, дыбыстардың сәйкестігіне назар аударыңыз. Каннада әліпбиінде дыбыстардың созылыңқылығы мен қысқалығы өте маңызды рөл атқарады, сондықтан қазақ дыбыстарының дұрыс таңбалануын қадағалаңыз.
- Машиналық аудармаға жүгінбеу: Бүгінгі таңда Google Translate немесе басқа да автоматты жүйелер қазақ және каннада тілдері үшін әлі де жеткілікті дамымаған. Олар негізінен сөзбе-сөз аударма жасап, мағыналық қателер жібереді. Сол себепті әрбір сөйлемді қолмен өңдеп, мағыналық тексерістен өткізу міндетті.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен каннада тіліне сапалы аударма жасау – тек екі тілдің сөздік қорын білу ғана емес, сонымен бірге олардың терең морфологиялық құрылымын, синтаксистік ерекшеліктерін және мәдени контекстін түсінуді талап ететін үлкен өнер. Екі тілдің де агглютинативті табиғатын дұрыс пайдалана отырып, грамматикалық тек пен сыпайылық регистрлерін дәл ескергенде ғана оқырманға түсінікті, табиғи әрі жоғары сапалы мәтін шығады.