Қазіргі жаһандану дәуірінде тілдер арасындағы байланыс тек мәдени алмасу ғана емес, сонымен қатар ғылыми, дипломатиялық және технологиялық ықпалдастықтың маңызды құралына айналды. Осындай қызықты әрі өзіндік қиындықтары бар бағыттардың бірі – қазақ тілінен маори тіліне (Те Рео Маори) тікелей аударма жасау үдерісі. Бірі – Еуразияның ұлы даласында қалыптасқан түркі тілдерінің көрнекті өкілі, екіншісі – Жаңа Зеландияның (Аотеароа) байырғы халқы сөйлейтін полинезиялық тіл. Бұл екі тіл бір-бірінен географиялық тұрғыдан ғана емес, құрылымдық, типологиялық және мәдени тұрғыдан да айтарлықтай ерекшеленеді. Осы мақалада қазақ-маори аудармасының негізгі нюанстарын, синтаксистік және морфологиялық кедергілерді еңсеру жолдарын және кәсіби аудармашыларға арналған негізгі нұсқаулықтарды талдаймыз.
Синтаксистік трансформация: Бастауыш пен баяндауыштың орналасу тәртібі
Қазақ тілі мен маори тілі арасындағы ең үлкен айырмашылық сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібінде (word order) жатыр. Қазақ тілі – типтік SOV (Subject-Object-Verb / Бастауыш - Тұрлаусыз мүше - Баяндауыш) тілі. Яғни, қазақ тіліндегі сөйлемде қимыл-әрекетті білдіретін етістік әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Ал маори тілі классикалық VSO (Verb-Subject-Object / Баяндауыш - Бастауыш - Тұрлаусыз мүше) құрылымына бағынады. Мұнда сөйлемнің негізгі мағынасын беретін қимыл немесе күй бірінші орынға шығады.
Мысалы, қазақ тіліндегі «Бала кітап оқып жатыр» (Бастауыш - Толықтауыш - Етістік) деген сөйлемді маори тіліне аударғанда, сөйлемнің құрылымы толық өзгереді. Маори тілінде бұл сөйлем «Оқып жатыр бала кітапты» (Kei te panui te tamaiti i te pukapuka) түрінде құрастырылады. Аудармашы бұл синтаксистік ауысуды автоматты түрде орындай алуы тиіс. Ұзын, күрделі құрмалас сөйлемдерді аударған кезде маори тілінің логикасына сәйкес сөйлемді бөлшектеп, баяндауышты алға шығару ойдың оқырманға түсінікті әрі табиғи жетуін қамтамасыз етеді.
Морфологиялық ерекшеліктер: Жалғамалы жүйеден аналитикалық құрылымға өту
Типологиялық тұрғыдан алғанда, қазақ тілі – агглютинативті (жалғамалы) тіл. Мұнда сөз түбіріне түрлі септік, көптік, тәуелдік және жіктік жалғаулары тізбектеле жалғану арқылы жаңа мағыналық немесе грамматикалық реңктер пайда болады. Ал маори тілі аналитикалық (оқшаулаушы) тілдер тобына жақынырақ. Онда грамматикалық қатынастар жалғаулар арқылы емес, сөздердің алдында тұратын арнайы бөлшектер (particles) мен көмекші сөздер арқылы жүзеге асырылады.
Қазақ тіліндегі септік жалғауларының маори тіліндегі баламалары ретінде сөз алды бөлшектері (prepositions/particles) қолданылады. Мысалы:
- Барыс септігі (-ға/-ге, -қа/-ке): Маори тілінде бұл бағыт «ki» бөлшегі арқылы беріледі (мысалы, «мектепке» – «ki te kura»).
- Шығыс септігі (-нан/-нен, -дан/-ден): Бастау немесе шығу нүктесі «i» немесе «mai i» арқылы көрсетіледі.
- Ілік септігі (-ның/-нің): Меншіктік қатынасты білдіру үшін «а» және «о» бөлшектері қолданылады. Маори тілінде бұл екі бөлшектің қолданылуы өте қатаң ережелерге бағынады (қол белсенді иеленетін заттар үшін «а», ал бақылауға келмейтін немесе дене мүшелері, туыстық қатынастар үшін «о» пайдаланылады).
Аудармашы қазақ тіліндегі жалғаулардың жиынтығын маори тіліндегі бөлшектер жүйесімен дәл сәйкестендіре білуі керек, әйтпесе сөйлемдегі логикалық байланыс бұзылады.
Мәдени және лексикалық локализацияның маңызы
Тіл – мәдениеттің айнасы. Қазақ халқының дүниетанымы көшпенділер мәдениетімен, кең байтақ даламен, мал шаруашылығымен және ат әбзелдерімен тығыз байланысты. Ал маори мәдениеті (Тиканга Маори) Тынық мұхиты, теңіз саяхаттары, орман және байырғы полинезиялық мифология аясында қалыптасқан. Осыған байланысты көптеген концептуалды сөздерді тікелей аудару мүмкін емес.
Мысалы, қазақ тіліндегі «жайлау», «қыстау», «төр» немесе «асар» сияқты ұлттық мәдени ұғымдарды маори тіліне аудару үшін сипаттамалық аударма әдісін немесе сәйкес мәдени баламаларды іздеу қажет. Сол сияқты маори тіліндегі «Marae» (қауымдастықтың бас қосатын қасиетті орны), «Mana» (рухани күш, бедел), «Kaitiakitanga» (табиғатты қорғау, қамқорлық) сияқты сөздер қазақ тіліне терең түсіндіруді қажет етеді. Аударма барысында мәтіннің мақсатты аудиториясын ескере отырып, транслитерация жасап, сілтемеде түсіндірме беру немесе контекстке байланысты бейімдеу (локализация) жасау ең тиімді шешім болып табылады.
Маори тіліндегі ұзын дауыстылар және орфографиялық дәлдік
Маори тілінің жазу жүйесінде дауысты дыбыстың ұзақтығы сөздің мағынасын толық өзгерте алады. Ұзын дауыстыларды белгілеу үшін әріптің үстіне сызықша белгісі – макрон (macron, маори тілінде: tohu tō) қойылады. Аударма жасау барысында бұл белгілердің дұрыс қойылуына ерекше назар аудару қажет. Мысалы:
- Kekē – айқайлау, шиқылдау деген мағынаны берсе,
- Keke – торт (ағылшын тілінен енген сөз) мағынасын білдіреді.
- Ata – таң немесе көлеңке, ал Āta – мұқият, ақырын дегенді білдіреді.
Қазақ тілінен маори тіліне аудару кезінде техникалық құралдар мен сөздіктерді пайдалана отырып, макрон белгілерінің дұрыс сақталуын қадағалау – кәсібиліктің басты көрсеткіші.
Қазақ тілінен маори тіліне сапалы аударуға арналған 5 маңызды кеңес
Екі тіл арасындағы аударма жұмысын жеңілдету және сапасын халықаралық стандарттарға сәйкестендіру үшін келесі ережелерді орындау ұсынылады:
- Контекстті талдау: Аударманы бастамас бұрын мәтіннің мақсатын анықтаңыз. Егер бұл ресми құжат болса, маори тілінің формальды стилін (Kārihi) қолданыңыз. Ал егер көркем әдебиет немесе публицистика болса, мақал-мәтелдер мен метафораларды бейімдеп аударыңыз.
- Көмекші етістіктер мен уақыт бөлшектерін дұрыс таңдау: Маори тілінде етістіктің шақтары арнайы бөлшектермен («kua» – өткен шақ аяқталған, «kei te» – осы шақ созылыңқы, «e... ana» – осы шақ/өткен шақ) анықталады. Қазақ тіліндегі күрделі етістік жүйесін осы бөлшектер арқылы беруде қателік жібермеу маңызды.
- Тәуелділік қатынастарды жіктеу (A және O жүйесі): Маори тіліндегі меншіктік есімдіктердің қолданылу логикасын терең меңгеріңіз. Өз еркіңізбен иеленетін заттар (кітап, тамақ) үшін «а» класын, ал табиғи берілген нәрселер (дене, есім, ата-асы, үй) үшін «о» класын қолданыңыз.
- Пассивті форманы жиі қолдану: Қазақ тілінде белсенді етіс (актив) жиі қолданылса, маори тілінде сөйлемнің пассивті формада (passive voice) құрылуы әлдеқайда табиғи естіледі. Етістіктердің пассивті жұрнақтарын (мысалы, -hia, -tia, -nga) дұрыс жалғауды ұмытпаңыз.
- Қос тілді мамандармен кеңесу: Аударманың соңғы нұсқасын маори тілін ана тілі ретінде меңгерген редактордың тексеруіне (proofreading) жіберіңіз. Бұл стилистикалық және мәдени қателіктерді толықтай жоюға көмектеседі.
Қазақ және маори тілдері арасындағы аударма – бұл тек лингвистикалық есеп емес, екі түрлі тарихын, географиясын және жан дүниесін тоғыстыру. Осы мақалада айтылған ережелер мен әдістемелік кеңестерді сақтау аударма сапасын жаңа деңгейге көтеруге және оқырмандар үшін түсінікті де тартымды мәтін дайындауға септігін тигізеді.