Қазіргі жаһандану дәуірінде түркі тілдері тобына кіретін қазақ тілі мен батыс славян тілдері тобының өкілі болып табылатын поляк тілі арасындағы мәдени, сауда-экономикалық және академиялық байланыстар қарқынды дамып келеді. Осы орайда, қазақша-полякша аударма қызметінің сапасын арттыру мәселесі өзекті болып ортақ талқыға түсуде. Бұл екі тіл генетикалық және құрылымдық жағынан мүлдем екі түрлі жүйеге жатады: қазақ тілі агглютинативті құрылымға ие болса, поляк тілі флективті тілдердің қатарына жатады. Төменде кәсіби аудармашылар мен тіл мамандарына арналған маңызды теориялық және практикалық мәселелер егжей-тегжейлі талданады.
Грамматикалық айырмашылықтар: Агглютинация және Флексия қақтығысы
Қазақ тілінің грамматикасы түбір сөзге жалғаулар тізбегегін бірінен соң бірін қосу принципіне негізделген. Мысалы, "достарымыздан" сөзінде "дос" (түбір), "-тар" (көптік жалғауы), "-ымыз" (тәуелдік жалғауы), "-дан" (шығыс септігінің жалғауы) болып нақты ретпен жалғанады. Мұнда әр қосымшаның тек бір ғана грамматикалық қызметі болады және сөздер үндестік заңына (сингармонизм) сәйкес өзгеріссіз сақталады.
Поляк тілінде сөзжасам және сөз түрленуі мүлдем басқаша жүреді. Онда флективті жүйе қолданылады, яғни бір ғана жалғау бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (мысалы, септікті, санды және текті) білдіре алады. Жоғарыдағы мысалды поляк тіліне аударғанда "od naszych przyjaciół" болып шығады. Мұнда шығыс септігі демеулік (od) арқылы және есімдік пен зат есімнің соңындағы жалғаулардың өзгерісімен беріледі. Сонымен қатар, түбірдің ішіндегі дыбыстар да алмасуы мүмкін (мысалы, przyjaciel - przyjaciół). Бұл дыбыстық алмасулар (alternacje) мен күрделі септеу жүйесі аудармашыдан екі тілдің де морфологиялық заңдылықтарын терең білуді талап етеді.
Грамматикалық тек (Род) және Оның Салдары
Қазақ тілінде грамматикалық тек (род) категориясы жоқ. Тіпті үшінші жақтағы "ол" есімдігі ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да бірдей қолданылады. Поляк тілінде грамматикалық тек ең маңызды категориялардың бірі болып табылады. Онда үш негізгі тек бар:
- Ер жынысы (rodzaj męski): Бұл өз ішінде тұлғалық (męskoosobowy) және тұлғалық емес (męskorzeczowy, męskozwierzęcy) болып бөлінеді. Мұндай бөлініс етістіктердің өткен шақ формаларына тікелей әсер етеді.
- Әйел жынысы (rodzaj żeński): Әйел адамдар мен оған сәйкес келетін заттар мен ұғымдарды білдіреді, әдетте "-a" әрпімен аяқталады.
- Орта жынысы (rodzaj nijaki): Жансыз заттар мен белгілі бір дерексіз ұғымдарға тән ("-o", "-e", "-ę" жалғаулары жиі кездеседі).
Аудармашы қазақ тіліндегі мәтіндегі есімдіктер мен зат есімдерді поляк тіліне аударған кезде мәтіннің ішкі логикасы мен мәнмәтініне сүйеніп, тиісті грамматикалық текті анықтауы керек. Мысалы, "Дәрігер келді" деген сөйлемді аударғанда, егер дәрігер әйел адам болса – "Lekarka przyszła", ер адам болса – "Lekarz przyszedł" деп етістік пен зат есімнің формаларын сәйкестендіру қажет. Бұл категорияны дұрыс қолданбау өрескел стилистикалық және мағыналық қателерге әкеп соғады.
Синтаксистік модельдердің трансформациясы
Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі негізінен қатаң болып келеді: бастауыш (Subject) сөйлем басында, анықтауыштар (Adjectives) анықталатын сөздің алдында, аяқтауыштар ортасында, ал баяндауыш (Verb) әрқашан сөйлемнің ең соңында тұрады (SOV құрылымы). Бұл құрылым ойды жүйелі түрде жинақтап барып, етістік арқылы аяқтауға бағытталған.
Поляк тілінде синтаксистік еркіндік басым (көбіне SVO құрылымы қолданылады). Алайда, бұл еркіндік хаотикалық емес, ол сөйлемдегі маңызды сөздерге логикалық екпін (тема-рема құрылымы немесе теманың өзгеруі) түсіру үшін пайдаланылады. Аударма жасау барысында қазақ тіліндегі күрделі құрмалас сөйлемдерді поляк тілінің табиғи сөйлем құрылымына икемдеу қажет. Сөзбе-сөз аударма жасау поляк тілінің стилистикалық заңдылықтарын бұзып, мәтінді оқуды қиындатады. Әсіресе қазақ тіліндегі көсемшелі оралымдар мен қатар келген етістіктерді поляк тіліндегі бағыныңқы сөйлемдерге немесе қос етістікті құрылымдарға дұрыс трансформациялау өте маңызды.
Етістік жүйесі және Қимылдың өту сипаты
Қазақ тілінде етістіктің шақтарының көптеген нұсқалары бар (мысалы: ауыспалы осы шақ, нақ осы шақ, бұрынғы өткен шақ, мақсатты келер шақ және т.б.). Бұл шақтар қимылдың қалай орындалып жатқанын өте дәл сипаттайды. Поляк тілінде грамматикалық шақтар небәрі үшеу (өткен, осы, келер шақ), бірақ етістіктің аспектісі (аяқталған - dokonany және аяқталмаған - niedokonany түрлері) шешуші рөл атқарады.
Қазақ тіліндегі "жазып отырды" (аяқталмаған қимыл) және "жазып қойды" (аяқталған қимыл) сияқты айырмашылықтарды поляк тіліне аударғанда сәйкесінше "pisał" (niedokonany) және "napisał" (dokonany) етістік формаларын таңдау арқылы береміз. Аудармашы поляк тіліндегі етістік префикстерінің (przedrostki) мағыналық жүйесін өте жақсы меңгеруі тиіс, өйткені префикстің өзгеруі қимылдың мағынасын түбегейлі өзгертуі мүмкін (мысалы: czytać - przeczytać - doczytać).
Мәдени Реалийлер және Сөз әдебі (Этикет)
Аударма барысындағы ең үлкен кедергілердің бірі – мәдени айырмашылықтарды жою. Қазақ мәдениетіне тән ұлттық ұғымдар мен тұрмыстық заттардың (мысалы, домбыра, киіз үй, қазы, бауырсақ) поляк тілінде баламалары жоқ. Мұндай сөздерді аударғанда келесі әдістер қолданылады:
- Транслитерация немесе Транскрипция: Сөздің дыбысталуын сақтай отырып, поляк тілінің орфографиясына сәйкес жазу (мысалы: dombra, jurta, kazy) және қажет болған жағдайда сілтеме арқылы түсіндірме беру.
- Сипаттамалық аударма: Сөздің мағынасын поляк тіліндегі түсінікті сөздермен түсіндіріп жазу (мысалы, бауырсақ - "smażone pączki chlebowe bez nadzienia").
Сонымен қатар, сөйлеу әдебіндегі ерекшеліктерді ескеру қажет. Поляк қоғамында ресми сөйлесу кезінде үшінші жақта қолданылатын Pan (ер адамдарға) және Pani (әйел адамдарға) сыпайылық формалары міндетті болып табылады. Қазақ тіліндегі екінші жақтағы сыпайы "Сіз" формасын поляк тіліне жай ғана екінші жақпен (wy) аудару дөрекі болып көрінуі мүмкін, сондықтан поляк тіліндегі дәстүрлі сыпайылық құрылымдарын сақтау қажет.
Практикалық кеңестер мен Аударма сапасын арттыру жолдары
Сапалы әрі табиғи қабылданатын аударма жасау үшін келесі ережелерді басшылыққа алыңыз:
- Мәтіннің стилистикалық тұтастығын сақтаңыз: Техникалық, заңдық немесе көркем мәтіндердің екі тілдегі функционалдық стилін зерттеңіз. Поляк ресми мәтіндері көбінесе пассивті құрылымдарды (мысалы, zrobiono, napisano, podjęto decyzję) жиі қолданады. Ал қазақ тілінде бұл белсенді етіс арқылы берілуі мүмкін.
- Аралық тілдерді қолданғанда сақ болыңыз: Егер аударма орыс немесе ағылшын тілі арқылы жүзеге асырылса, екі реттік аудармада мағыналық бұрмалаулардың кетпеуін мұқият қадағалаңыз. Түпнұсқа мәтіннің мағынасын поляк тіліндегі түсіндірме сөздіктермен салыстырып отырыңыз.
- Мәтінді міндетті түрде редакциялаңыз (Proofreading): Дайын болған аударманы поляк тілінің ана тілі өкілдеріне стилистикалық тексеруден өткізуге беріңіз. Бұл кез келген жасандылықты немесе калька сөздерді жоюға көмектеседі.
- Заманауи аударма технологияларын пайдаланыңыз: CAT құралдары (Computer-Assisted Translation) мен терминологиялық базаларды (Glossaries) қолдану мәтіннің біртектілігін сақтауға септігін тигізеді.
Қорытындылай келе, қазақ тілінен поляк тіліне аудару – бұл жай ғана сөздерді сәйкестендіру емес, бұл екі түрлі дүниетаным мен тілдік мәдениет арасындағы алтын көпір орнату. Тілдердің ішкі заңдылықтары мен синтаксистік ерекшеліктерін ескере отырып жасалған аударма ғана оқырманға түсінікті әрі құнды болады.