Dürli dil maşgalalaryna degişli bolan türkmen we bosniýa dilleriniň arasynda terjime etmek professional terjimeçiden diňe bir iki dili kämil bilmegi däl, eýsem olaryň çuňňur struktura we medeni aýratynlyklaryna düşünmegi hem talap edýär. Türkmen dili Türki diller maşgalasynyň oguz şahasyna degişli bolup, agglyutinatiw gurluşy bilen tapawutlanýar. Bosniýa dili bolsa Hindi-Ýewropa dil maşgalasynyň slawýan şahasyna degişli bolup, flektiw (üýtgeýän) gurluşa we çylşyrymly düşüm (paddež) ulgamyna eýedir. Bu iki diliň arasyndaky aragatnaşygy üpjün etmek üçin, sintaksisden başlap, leksik we medeni aýratynlyklara çenli köp sanly faktorlary göz öňünde tutmak gerek. Aşakda, türkmen dilinden bosniýa diline terjime etmegiň esasy ugurlary we bu ugurdaky kynçylyklary ýeňip geçmegiň ýollary barada giňişleýin durup geçeris.
Sintaktik Tapawutlar we Söz Tertibi: SOV we SVO Entekleri
Türkmen we bosniýa dilleriniň arasyndaky iň uly we esasy tapawutlaryň biri sözleriň sözlemdäki tertibidir. Türkmen dilinde standart söz tertibi SOV (Subýekt - Obýekt - Işlik) görnüşindedir. Ýagny, işlik elmydama diýen ýaly sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym." (Subýekt: Men, Obýekt: kitaby, Işlik: okadym).
Bosniýa dilinde bolsa söz tertibi has çeýe hem bolsa, esasy gurluş SVO (Subýekt - Işlik - Obýekt) ulgamyna esaslanýar. Ýokardaky mysaly bosniýa diline terjime etsek: "Ja sam pročitao knjigu" ýa-da gysgaça "Pročitao sam knjigu" (Işlik: pročitao sam, Obýekt: knjigu) görnüşinde bolar. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn we çylşyrymly gurluşly sözlemleri bosniýa diline geçirende, habary (işligi) sözlemiň başyna ýa-da ortasyna geçirmelidir. Bu bolsa sözlemiň logiki akymyny we tebigylygyny saklamak üçin örän wajypdyr. Eger türkmen dilindäki söz tertibi göni göçürilse, bosniýa dilinde gaty emas we düşünmesi kyn tekstler emele geler.
Grammatik Jyns we Düşüm Ulgamynyň Gabat Gelmezligi
Türkmen dilinde grammatik jyns (rod) düşünjesi ýokdur. Sözler erkek, aýal ýa-da orta jynsa bölünmeýär we sypatlar, atlar ýa-da işlikler jynsa görä üýtgemeýär. Ýöne bosniýa dilinde bu gurluş gaty berk we çylşyrymlydyr. Bosniýa dilinde atlar üç sany grammatik jynsa bölünýär:
- Erkek jyns (Muški rod)
- Aýal jyns (Ženski rod)
- Orta jyns (Srednji rod)
Mundan başga-da, bosniýa diliniň 7 düşümli (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, instrumental, lokativ) ulgamy bar. Türkmen dilinde bolsa 6 düşüm bar. Bosniýa dilinde düşümler diňe bir goşulmalar bilen däl, eýsem dürli kömekçi sözler (predloglar) bilen hem utgaşyp gelýär. Dogry kömekçi sözi we düşüm goşulmasyny saýlamak terjimäniň takyklygyny kesgitleýän iň esasy şertdir.
Işlik Aýratynlyklary we Zamon Düşünjeleri
Bosniýa dilinde işlikleriň wagt (zamon) we görnüş (aspekt) aýratynlyklary örän kämildir. Işlikler esasan dowamly (imperfektiv) we gutarnykly (perfektiv) görnüşlere bölünýär. Türkmen dilindäki işlik formalaryny, aýratyn-da geçmiş zamanyň dürli formalaryny (-dy/-di, -ypdy/-ipdi, -an/-en) bosniýa diline terjime edende, işligiň görnüşini dogry saýlamak wajypdyr. Mysal üçin, "ýazdym" diýen sözi eger iş gutarylan bolsa "napisao sam" (gutarnykly), eger proses dowam eden bolsa "pisao sam" (dowamly) diýip terjime etmeli bolýar. Bu inçelik gözden salynsa, wagt akymy we işiň tamamlanma derejesi ýalňyş düşündirilip bilner.
Tarasgallyk we Arap-Pers Dilinden Geçen Sözler (Türkiizmler)
Bosniýa diliniň taryhy we leksikasy öwrenilende örän gyzykly bir aýratynlyk ýüze çykýar: "Turcizmi" (Türkiizmler). Bosniýa köp asyrlap Osmanly imperiýasynyň düzüminde bolany üçin, onuň diline müňlerçe türk, arap we parsy sözleri aralaşypdyr. Bu sözleriň agramly bölegi türkmen dilinde hem häzirki wagtda işjeň ulanylýar. Mysal üçin:
- Sagat (Türkmençe) - Sahat (Bosniýaça)
- Käse (Türkmençe) - Ćasa (Bosniýaça)
- Dukan (Türkmençe) - Dućan (Bosniýaça)
- Jenaýat (Türkmençe) - Dženaza (Ýöne bosniýa dilinde bu söz "jaýlama dabarasy" manysyny aňladýar)
- Zulum (Türkmençe) - Zulumi (Bosniýaça)
Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar
Türkmen-bosniak terjime taslamalarynda ýokary hilli netije gazanmak üçin aşakdaky professional maslahatlara eýermek maslahat berilýär:
- Sözlükleri we Glossarileri Döretmek: Iki diliň arasynda göni uly sözlükleriň ýoklugy sebäpli, köplenç rus ýa-da iňlis dilleri köpri hökmünde ulanylýar. Şonuň üçin ýöriteleşdirilen terminler we ýygy-ýygydan duş gelýän söz utgaşmalary üçin şahsy glossari döretmek işiň tizligini we hilini ýokarlandyrar.
- Sintaktik Re-strukturlaşdyrma (Sözlemi täzeden gurmak): Türkmen dilindäki goşma sözlemleri göni terjime etmäň. Olary bosniýa diliniň tebigy akymyna gabat getirmek üçin gysga, düşnükli we anyk böleklere bölüň.
- Kontekste Görä Jynsy Anyklamak: Eger tekstde jynsy anyk bolmadyk sözler bar bolsa, olaryň kontekstini ýa-da subýektleriniň taryhyny öwreniň. Çünki bosniýa dilinde ýazyljak islendik at we sypat hökman belli bir grammatik jynsa bagly bolmalydyr.
- Dildäki Turcizmi-leri Seljermek: Bosniýa dilindäki "türki" sözleri ulananda seresap boluň. Olaryň köpüsi köneleşen (arhaik) sözler hasaplanýar ýa-da diňe belli bir stilistik maksatlar üçin ulanylýar.
- Hünärmen Redaktirligi: Terjime edilen teksti bosniýa diliniň eýesi bolan (native speaker) redaktora ýa-da korrektora barlatmak, tekstde bolup biljek stilistik ýalňyşlaryň we emeli gurluşlaryň öňüni alar.
Türkmen dilinden bosniýa diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem Merkezi Aziýanyň oguz medeniýetiniň dil gurluşyny Balkan ýarym adasynyň slawýan medeniýetine uýgunlaşdyrmakdyr. Bu bolsa terjimeçiden ýokary hünär başarnygyny, çeýeligi we yzygiderli gözlegleri talap edýän döredijilikli prosesdir.