Дар ҷаҳони имрӯзаи глобализатсия, тарҷумаи байнизабонӣ нақши муҳимро дар рушди муносибатҳои дипломатӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ мебозад. Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони шведӣ яке аз самтҳои ҷолиб ва дар айни замон мураккаби соҳаи тарҷумонӣ ба шумор меравад. Бо назардошти фарқиятҳои бузурги сохторӣ, фарҳангӣ ва грамматикӣ байни ин ду забон, ки яке ба гурӯҳи забонҳои эронӣ (оилаи ҳиндуаврупоӣ) ва дигаре ба гурӯҳи забонҳои германӣ (оилаи ҳиндуаврупоӣ) тааллуқ доранд, раванди тарҷума диққати махсус ва дониши амиқро талаб мекунад. Ин мақола нозукиҳои асосӣ, чолишҳои синтаксисиву грамматикӣ ва тавсияҳои касбиро барои пешниҳоди тарҷумаи босифат аз тоҷикӣ ба шведӣ баррасӣ менамояд.
Муқоисаи сохтори ҷумла ва синтаксис
Яке аз чолишҳои аввалиндараҷае, ки тарҷумон ҳангоми тарҷумаи матн аз забони тоҷикӣ ба шведӣ бо он рӯбарӯ мешавад, фарқияти сохтори ҷумла мебошад. Забони тоҷикӣ асосан аз рӯи сохтори SOV (Фоил - Пуркунанда - Хабар) амал мекунад, ки дар он феъл (хабар) одатан дар охири ҷумла қарор мегирад. Баръакс, забони шведӣ сохтори SVO (Фоил - Хабар - Пуркунанда)-ро истифода мебарад ва ба қонуни қатъии V2 (ҷои дуюми феъл дар ҷумлаҳои мустақил) итоат мекунад.
Ҳангоми тарҷума, ин дигаргунии сохторӣ аз тарҷумон тақозо мекунад, ки ҷумлаҳоро комилан азнавсозӣ кунад. Барои мисол, ҷумлаи тоҷикии "Ман китобро дирӯз дар китобхона хондам" дар забони шведӣ бояд ба гунае тарҷума шавад, ки хабар фавран пас аз фоил ё дар мавқеи дуюми синтаксисӣ қарор гирад: "Jag läste boken i biblioteket igår" ё "Igår läste jag boken i biblioteket". Диққат додан ба қонуни V2 дар шведӣ барои пешгирӣ аз хатогиҳои сохторӣ ва таъмин намудани равонии матн ниҳоят муҳим аст.
Нозукиҳои грамматикӣ: Изофа ва калимаҳои мураккаб
Сохтори изофӣ (ба монанди "китоби хонанда", "дари хона") яке аз хусусиятҳои хоси забони тоҷикӣ мебошад. Дар забони шведӣ чунин сохтори мустақими грамматикӣ мавҷуд нест. Барои ифодаи муносибатҳои изофӣ дар забони шведӣ аз ду усули асосӣ истифода мешавад:
- Калимаҳои мураккаб (Sammansatta ord): Шведӣ мисли дигар забонҳои германӣ майли зиёд ба сохтани калимаҳои мураккаби тӯлонӣ дорад. Масалан, "китоби дарсӣ" ба шведӣ ҳамчун lärobok (lära + bok) тарҷума мешавад. Тарҷумон бояд донад, ки кадом сохторҳои изофии тоҷикиро ба калимаҳои мураккаби шведӣ табдил диҳад.
- Пешвандҳо ва пасояндҳо (Prepositioner): Баъзан муносибати изофӣ тавассути пешвандҳои шведии av, för, till ё i ифода меёбад. Масалан, "Мудири мактаб" метавонад ҳамчун rektorn för skolan тарҷума шавад.
Истифодаи артиклҳо ва муайянии исм
Забони шведӣ дорои системаи мураккаби артиклҳо (муайян ва номуайян) мебошад, ки исмҳоро ба ду ҷинси грамматикӣ: utrum (en-ord) ва neutrum (ett-ord) тақсим мекунад. Илова бар ин, муайянии исм дар шведӣ на танҳо бо артикли пеш аз исм, балки бо суффиксҳои махсуси охири исм низ нишон дода мешавад (масалан: en bok - як китоб, boken - китоби муайян).
Дар забони тоҷикӣ категорияи ҷинси грамматикии исмҳо вуҷуд надорад ва муайяниву номуайянӣ тавассути воситаҳои дигар, ба монанди пайвандакҳо, нишондиҳандаи "-ро" барои пуркунандаи воситадор ё калимаи "як" ифода мегардад. Тарҷумон бояд контексти ҷумларо дақиқ дарк кунад, то муайян созад, ки оё исмҳо дар шведӣ бояд дар шакли муайян (bestämd form) оянд ё номуайян (obestämd form). Хатогӣ дар интихоби шакли муайянӣ метавонад ба табиӣ будани матни шведӣ зарари ҷиддӣ расонад.
Фарқиятҳои фарҳангӣ ва вожаҳои воқеӣ (Реалияҳо)
Ҳар як забон инъикоси фарҳанг ва тарзи ҳаёти гӯяндагони он аст. Тоҷикистон ва Шветсия аз ҷиҳати ҷуғрофӣ ва фарҳангӣ аз ҳам дуранд, ки ин боиси пайдоиши фарқиятҳои амиқ дар консепсияҳои иҷтимоӣ ва рӯзгор мегардад. Масалан, мафҳумҳои марбут ба меҳмоннавозӣ, сохтори оилавӣ ё маросимҳои анъанавӣ дар Тоҷикистон (ба монанди "ҳашар", "гап", "хусурбача") дар забони шведӣ муодили дақиқ надоранд. Дар ин ҳолатҳо, тарҷумон бояд усулҳои тавсифӣ (descriptive translation) ё шарҳро дар дохили матн истифода барад.
Аз тарафи дигар, мафҳумҳои хоси шведӣ, аз қабили fika (таваққуф барои қаҳва ва ширинӣ бо дӯстон ё ҳамкорон), lagom (на хеле кам ва на хеле зиёд, дар ҳадди эътидол) ё ombudsman, инчунин истилоҳоти марбут ба системаи пешрафтаи ҳифзи иҷтимоии Шветсия (ба монанди föräldrapenning - кӯмакпулии волидайн) ҳангоми тарҷума ба тоҷикӣ таваҷҷуҳи хосро талаб мекунанд. Тарҷумони муваффақ бояд на танҳо забон, балки фарҳанг ва сохтори иҷтимоии ҳар ду кишварро хуб бидонад.
Маслиҳатҳои амалӣ ва муфид барои тарҷумонон
Барои ноил шудан ба тарҷумаи сатҳи касбӣ аз тоҷикӣ ба шведӣ, риояи тавсияҳои зерин муфид хоҳад буд:
- Таҳлили амиқи контекст: Пеш аз оғози тарҷума, матнро пурра хонед, то ҳадаф ва оҳанги онро (расмӣ, илмӣ, рӯзноманигорӣ) дарк кунед.
- Истифодаи луғатҳои тахассусӣ: Аз луғатҳои муътамад ва манбаъҳои онлайни соҳавӣ истифода баред. Барои истилоҳоти ҳуқуқӣ ва маъмурӣ, сомонаҳои расмии давлатии Шветсия метавонанд ҳамчун манбаи боэътимоди истилоҳот хидмат кунанд.
- Таваҷҷуҳ ба равонии матн: Пас аз анҷоми тарҷума, кӯшиш кунед, ки матни шведиро ҳамчун як матни мустақил хонед. Оё он табиӣ садо медиҳад? Оё қоидаҳои синтаксиси шведӣ комилан риоя шудаанд?
- Машварат бо мутахассисон: Дар сурати мавҷуд будани мафҳумҳои мураккаб ё шубҳанок, бо гӯяндагони бумии забони шведӣ (native speakers) машварат кунед, то аз хатогиҳои нозук пешгирӣ карда шавад.
Хулосаи техникӣ барои тарҷумаи муваффақ
Тарҷумаи бомуваффақият аз забони тоҷикӣ ба забони шведӣ на танҳо иваз кардани калимаҳо, балки пул сохтан байни ду олами синтаксисӣ ва фарҳангии гуногун аст. Бо дарки дақиқи тафовутҳои сохтори ҷумла, истифодаи дурусти калимаҳои мураккаби шведӣ ва таваҷҷуҳи махсус ба артиклҳо ва вожаҳои фарҳангӣ, шумо метавонед матнҳоеро эҷод кунед, ки барои хонандаи шведӣ комилан табиӣ ва фаҳмо бошанд. Омӯзиши пайвастаи тағйироти забонӣ ва такмили маҳорати касбӣ калиди муваффақияти ҳар як тарҷумон дар ин самти ҷолиб мебошад.