Aia i loko o ka hana unuhi he alahaka e pili ai nā moʻomeheu ʻelua i kaʻawale ma ka honua akā i hoʻopili ʻia ma ka mōʻaukala. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Pukikī, he mau ʻōlelo lāua mai nā ʻohana ʻōlelo ʻokoʻa loa. No ka ʻohana ʻōlelo ʻAukolonēkia (Austronesian) ka ʻōlelo Hawaiʻi, a no ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-ʻEulopa ka ʻōlelo Pukikī, he ʻōlelo e pili ana i ka Lākina (Romance language). No laila, ʻaʻole maʻalahi ka hoʻololi wale ʻana i nā huaʻōlelo mai kekahi ʻaoʻao a i ka ʻaoʻao ʻē aʻe. Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo hohonu i ke kūkulu ʻana o nā hopunaʻōlelo, nā loina pili kanaka, a me ka waiwai o nā manaʻo hūnā ʻia i kapa ʻia he kaona. Ma o kēia ʻatikala nei, e kālailai ai kākou i nā paʻakikī, nā ʻokoʻa kūkulu, a me nā manaʻo kōkua e holopono ai ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo makuahine o kēia pae ʻāina a i ka ʻōlelo o ka poʻe Pukikī.
1. Ke Kūkulu Hopunaʻōlelo: Ke Kumu o ka VSO a me ka SVO
ʻO kekahi o nā ʻokoʻa nui loa ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, ʻo ia ke ala e kūkulu ʻia ai nā hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia ke ʻano VSO (Verb-Subject-Object), ʻo ia hoʻi, ka Painu, ka Piko, a me ka ʻAwe. No ka laʻana, ke ʻōlelo kākou, "Ke inu nei ke kanaka i ka wai," ʻo ka painu "ke inu nei" ke poʻo o ka hopunaʻōlelo, a laila ukali ka piko "ke kanaka", a me ka ʻawe "i ka wai".
Eia naʻe, ma ka ʻōlelo Pukikī, kūkulu ʻia ka hopunaʻōlelo ma ke ʻano SVO (Subject-Verb-Object). Inā unuhi ʻia kēlā hopunaʻōlelo i luna, e lilo ia he "O homem está bebendo água" (O homem [Subject/Piko] + está bebendo [Verb/Painu] + água [Object/ʻAwe]). Inā e hoʻāʻo ka mea unuhi e hahai i ke kūkulu o ka ʻōlelo kumu (Hawaiʻi), e huikau ana ka manaʻo ma ka ʻōlelo Pukikī. No laila, pono ka mea unuhi e wāwahi i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a hana hou ia ma ke ʻano kūpono i ka pepeiao o ka poʻe ʻōlelo Pukikī. ʻO kēia neʻe ʻana o ke kūkulu hopunaʻōlelo kekahi hana koʻikoʻi loa no ke kākau kūpono ʻana ma ka ʻōlelo i unuhi ʻia ai.
2. Ka Mana o nā Hōʻailona Palapala: Ka ʻOkina a me ka Kahakō
I ka heluhelu ʻana i ka kikokikona Hawaiʻi, he mea nui ka ʻike i ka hana a ka ʻokina a me ka kahakō. ʻO ka ʻokina (kahi e kū ai ka leo) a me ka kahakō (no ka huki loa ʻana i ke kani o ka huapalapala) he mau huapalapala maoli nō ia e loli ai ka manaʻo o ka huaʻōlelo. No ka laʻana:
- Ala (he ala e hele ai) vs. ʻAla (he pilipili ala maikaʻi) vs. Alā (he ʻano pōhaku)
- Kaua (ka hakakā ʻana o nā pūʻali) vs. Kāua (ʻo ʻoe a me au) vs. Kauā (ka poʻe kauā ma lalo o ke aliʻi)
Inā unuhi ka mea unuhi me ka heluhelu ʻole i kēia mau hōʻailona, a inā ʻaʻole pololei ka palapala ʻia ʻana o ka kikokikona kumu, e hewa loa ana ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Pukikī. Inā heluhelu hewa ʻia ka "kaua" (war) ma ke ʻano he "kāua" (we two), e lilo ka manaʻo he "nós" (kāua) ma kahi o "guerra" (kaua). No laila, he koi paʻakikī kēia i ka mea unuhi e nānā pono i kēlā me kēia kiko a me kēlā me kēia kaha ma ka ʻōlelo kumu i hiki ke koho i ka huaʻōlelo Pukikī kūpono loa ma muli o ke kani maoli o ka ʻōlelo kumu.
3. Ka Unuhi ʻAna i nā Hōʻike Manawa a me nā Hōʻailona Painu
ʻAʻole loaʻa nā tense (past, present, future) e like me nā ʻōlelo o ʻEulopa ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. Akā, hoʻohana ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā hōʻailona painu e hōʻike ai i ke ʻano o ka hana (aspect markers), e like me ka "ua" (hana i pau), "ke... nei" (hana e hana ʻia nei), a me ka "e... ana" (hana e hana ʻia aku ana). Ma ka ʻōlelo Pukikī, he nui loa nā tense a me nā conjugations (nā loli o ka painu ma muli o ka mea nāna ka hana a me ka manawa). No laila, he paʻakikī loa ka hoʻoholo ʻana i ka tense pololei ma ka ʻōlelo Pukikī.
No ka laʻana, ʻo ka "Ua hele au" hiki ke lilo he "Fui" (past definite - I went) a i ʻole he "Eu ia" (imperfect - I was going) ma muli o ke kuanaʻike o ka pōʻaiapili (context). E pono i ka mea unuhi e heluhelu i ka ʻaoʻao holoʻokoʻa o ka kikokikona i maopopo ka pilina o ka hana a me ka manawa, a laila e hoʻohana ai i ka verb conjugation kūpono ma ka ʻōlelo Pukikī no ka mālama ʻana i ka manaʻo mōakāka o ka hana.
4. Ka Moʻomeheu a me ka Manaʻo Kaona
ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo i piha i nā kilepalepa moʻomeheu a me nā manaʻo pāpālua, ʻo ia hoʻi kaona. Ke ʻōlelo ke kanaka Hawaiʻi no ka "pua", ʻaʻole wale no ka "flor" (flower) kāna e ʻōlelo nei. Hiki ke manaʻo ʻia ka pua he keiki, he mea aloha, a he pua aliʻi paha. ʻO ka "ua" kekahi mea nui i loko o ka mele Hawaiʻi; he hōʻailona paha ia no ka pilikia, no ka waimaka, no ka aloha kāne a wahine paha, a no ka hoʻopōmaikaʻi ʻana mai nā akua mai.
Inā unuhi wale ʻia kēia mau huaʻōlelo ma ke ʻano maʻamau (literal) a i ka ʻōlelo Pukikī, e nalowale loa ana ka nani a me ka manaʻo maoli o ka ʻōlelo kumu. Eia nā koho ʻelua na ka mea unuhi e pili ana i kēia:
- Ka Unuhi Kūlike (Literal Translation with Footnotes): E unuhi pololei i ka huaʻōlelo akā e kau i kekahi wehewehe ma lalo (nota de rodapé) no ka hōʻike ʻana i ke kaona a me ke ʻano o kēlā huaʻōlelo i loko o ka moʻomeheu Hawaiʻi.
- Ka Unuhi Kūpono (Dynamic Equivalence): E ʻimi i kekahi huaʻōlelo Pukikī a i ʻole kekahi māmalaʻōlelo e hōʻike ana i kēlā ʻano naʻau a me kēlā ʻano naʻauao me ka hahai ʻole i ka huaʻōlelo maoli ma o nā loina kākau Pukikī.
5. Ke Kāne a me ka Wahine ma ke Kūkulu ʻŌlelo (Grammatical Gender)
He mea koʻikoʻi ke kāne a me ka wahine (grammatical gender) ma ka ʻōlelo Pukikī. Ua mahele ʻia nā kikino a pau i ka wahine (feminino) a i ʻole ke kāne (masculino). No ka laʻana, ʻo ka puke (livro) he kāne ia (o livro), a ʻo ka hale (casa) he wahine ia (a casa). Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻaʻole māhele ʻia nā kikino ma kēia ʻano. ʻO ke kāhulu hoʻi, ʻaʻole ia e loli no ka kāne a wahine paha.
Pēlā pū me nā paniinoa. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka "ʻo ia" (he/she/it) he paniinoa hoʻokahi no kēlā me kēia kāne, wahine, a mea ola ʻole paha. Akā ma ka ʻōlelo Pukikī, aia ka "ele" (he) a me ka "ela" (she). Inā e heluhelu ka mea unuhi i ka hopunaʻōlelo e like me "Ua hele ʻo ia i ke kula", pono e ʻike ma ka pōʻaiapili inā he kāne a he wahine paha kēlā "ʻo ia" i hiki ke unuhi pololei ma ke ʻano he "Ele foi à escola" a i ʻole "Ela foi à escola". Eia kekahi, loaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi nā pilina ʻā a me ʻō (alienable and inalienable possession like koʻu and kaʻu) ʻaʻole i maopopo ma ke kūkulu Pukikī kahi e hoʻohana wale ʻia ai ka "meu" a me ka "minha".
6. Nā Kaʻina Manaʻo Kōkua No ka Hana Unuhi Holopono
No ka poʻe e makemake ana e unuhi mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Pukikī me ka maikaʻi, eia kekahi mau kumu aʻo e hahai ai:
- E ʻimi i ka moʻolelo o ka huaʻōlelo: E hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi kaulana (e like me kā Pukui a me Elbert) no ka ʻimi ʻana i nā manaʻo like ʻole o ka huaʻōlelo a me kona mōʻaukala moʻomeheu.
- E makaʻala i nā meme a me nā huaʻōlelo hou (neologisms): Ke unuhi nei i ka ʻōlelo o kēia au a i ʻole ka ʻōlelo kahiko paha? He ʻokoʻa ka hoʻohana ʻana o ka ʻōlelo ma muli o ka wā a me ke kaiāulu ʻōlelo.
- E hōʻoia i ka pololei me ka poʻe mānaleo: Ma mua o ka paʻi ʻana i ka unuhi, he mea nui ka nānā ʻana o kekahi mānaleo Hawaiʻi a me kekahi mānaleo Pukikī i ka hana i hana ʻia i mea e pale ai i ka hewa a me ka hoʻohana hewa ʻana i ke kāne a me ka wahine o ka ʻōlelo Pukikī.
- Mai poina i ka pilina mōʻaukala: ʻO ka ʻōlelo Pukikī a me ka Hawaiʻi, he pilina ko lāua ma o nā poʻe e kipa mai ana mai Madeira a me Azores mai i ke kenekulia 19. Ua komo kekahi mau huaʻōlelo Pukikī i loko o ka ʻōlelo Hawaiʻi (e like me ka *malasada* a me ke kīkā *ukulele*). Hiki ke hoʻohana ʻia kēia mau pilina moʻomeheu no ka hoʻokokoke ʻana i ka unuhi a me ka hoʻomaopopo ʻana i nā hopena like o nā moʻomeheu ʻelua.
Panina Hōʻuluʻulu no ka Hana Unuhi
ʻO ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Pukikī, he hana nui ia e koi ana i ka mākaukau pili ʻōlelo, ka nānā pono i nā kiko kikoʻī o ka palapala ʻana, a me ka naʻauao kūpono i nā moʻomeheu ʻelua. I mea e hana ai i ka unuhi i pale ʻole ʻia ka ʻuhane o ka ʻōlelo kumu, pono i ka mea unuhi ke lilo i alahaka ola—e hoʻolohe ana i ka leo o ka wā kahiko mai Hawaiʻi mai, a e haʻi ana i kēlā manaʻo me ka nani a me ka pololei i ka lehulehu ʻōlelo Pukikī ma o ke kākau mākaukau ʻana.