Қазіргі жаһандану заманында мемлекеттер мен мәдениеттер арасындағы байланыстар бұрынғыдан да маңызды бола түсті. Осы орайда, түркі тілдер тобына жататын қазақ тілі мен герман тілдерінің солтүстік тармағына жататын норвег тілі арасындағы аударма процесі ерекше назар аударуды талап етеді. Қазақ тілінен норвег тіліне аудару — жай ғана сөздерді сөзбе-сөз алмастыру емес, бұл екі мүлдем бөлек тілдік жүйені, мәдениетті және дүниетанымды сәйкестендіру өнері. Тілдердің құрылымдық және типологиялық айырмашылықтары аудармашыдан терең лингвистикалық дайындық пен жоғары кәсібилікті талап етеді. Бұл мақалада екі тіл арасындағы негізгі айырмашылықтар, аударма процесіндегі қиындықтар және сапалы нәтижеге қол жеткізуге арналған маңызды кеңестер талқыланады.
Грамматикалық құрылымның алшақтығы: Агглютинативтілік пен Аналитикалық жүйе тоғысы
Қазақ және норвег тілдерінің арасындағы ең басты айырмашылық олардың грамматикалық типінде жатыр. Қазақ тілі — классикалық агглютинативті тіл. Мұнда сөздерге жұрнақтар мен жалғаулар белгілі бір қатаң реттілікпен жалғанады және әр қосымша нақты бір грамматикалық мағынаны білдіреді (мысалы, "кітап-тар-ымыз-да" — көптік, тәуелдік және жатыс септік жалғаулары дербес мағына береді). Ал норвег тілі аналитикалық сипаты басым тіл болып табылады. Мұнда грамматикалық мағыналар көбінесе сөздердің қосымшалары арқылы емес, көмекші сөздер (артикльдер, предлогтар) және сөздердің сөйлемдегі орын тәртібі арқылы беріледі.
Осыған байланысты аудармашы келесі грамматикалық категорияларға баса назар аударуы тиіс:
- Септік жүйесінің сәйкес келмеуі: Қазақ тіліндегі жеті септік жүйесі сөйлемдегі сөздердің байланысын толық қамтамасыз етеді. Норвег тілінде септік жүйесі жойылған десе де болады (тек есімдіктерде кейбір формалары сақталған). Оның орнына норвег тілінде предлогтар жүйесі өте белсенді қолданылады. Мысалы, қазақ тіліндегі барыс септігін (-ға/-ге) норвег тіліндегі "til" немесе "mot" предлогтарымен, ал шығыс септігін (-дан/-ден) "fra" предлогымен сәйкестендіру қажет. Бұл аудармашыдан предлогтардың қолданылу аясын өте жақсы білуді талап етеді.
- Тәуелдік категориясының берілуі: Қазақ тіліндегі тәуелдік жалғауларының орнына норвег тілінде тәуелдік есімдіктері (min, din, hans, hennes, vår, deres) сөзден кейін немесе бұрын қолданылады. Бұл ретте зат есімнің белгілілік формасының өзгеру ережелерін ескеру қажет.
- Артикльдердің қолданылуы: Қазақ тілінде артикль категориясы мүлдем жоқ. Ал норвег тілінде зат есімдердің белгілілік (bestemt) және белгісіздік (ubestemt) категориялары бар. Аударма жасаған кезде зат есімнің алдына белгісіздік артиклін (en, ei, et) қою немесе сөз соңына белгілілік суффиксін жалғау қажеттілігін анықтау аудармашының мәтін контексін түсінуіне тікелей байланысты болады.
Синтаксистік айырмашылықтар және сөздердің орын тәртібі
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі — қазақ және норвег тілдерінде мүлдем басқа қағидаларға бағынады. Қазақ тілінде сөздердің орын тәртібі негізінен SOV (Бастауыш - Тұрлаусыз мүшелер - Баяндауыш) үлгісіне сәйкес келеді, яғни етістік әрқашан сөйлемнің соңында тұрады. Норвег тілінде болса SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) құрылымы орныққан және оған қоса "V2 ережесі" (етістік хабарлы сөйлемде әрқашан екінші орында тұруы тиіс) қатаң сақталады. Бұл синтаксистік трансформацияның келесі ережелерін жүзеге асыруды талап етеді:
- Қазақ тіліндегі ұзын, күрделі құрмалас сөйлемдерді норвег тіліне сөзбе-сөз аударуға болмайды. Оларды норвег оқырманына түсінікті қысқа, логикалық тұрғыдан аяқталған бірнеше сөйлемге бөлшектеген жөн.
- Норвег тілінде бастауышсыз сөйлемдер өте сирек кездеседі. Қазақ тіліндегі жақсыз немесе бастауышы түсіп қалған сөйлемдерді норвег тіліне аударғанда, формальды бастауыш ретінде "det" немесе "man" есімдіктерін енгізу қажет. Егер бұл ескерілмесе, сөйлем грамматикалық тұрғыдан қате болып есептеледі.
Норвег тілінің ішкі ерекшеліктері: Bokmål және Nynorsk таңдауы
Аудармашы қазақ тілінен норвег тіліне мәтінді аударуды бастамас бұрын, норвег тілінің мемлекеттік деңгейдегі қос стандартты жазбаша нұсқасы бар екенін білуі тиіс. Бұлар — Букмол (Bokmål) және Нюнорск (Nynorsk). Букмол (кітап тілі) норвег халқының 85-90%-ы қолданатын, даниялық жазбаша тілдің ықпалымен қалыптасқан және іскерлік, ресми құжаттарда жиі пайдаланылатын нұсқа. Нюнорск (яғни жаңа норвег тілі) негізінен батыс Норвегияның диалектілеріне негеделген және әдебиет пен медиада кеңінен қолданылады.
Қазақ тіліндегі мазмұнды аудару барысында тапсырыс берушінің талаптары мен мақсатты аудиторияның орналасқан аймағын анықтау қажет. Көптеген жағдайларда халықаралық және ресми аудармалар үшін Букмол (Bokmål) нұсқасы таңдалады, себебі ол бүкіл Норвегия бойынша әмбебап сипатқа ие. Дегенмен, жергілікті органдарға немесе батыс аймақтарға арналған мәтіндерде Нюнорск нұсқасы сұралуы мүмкін.
Мәдени локализация және сөздік қордағы эквивалентсіз лексикамен жұмыс
Әр халықтың тілі оның өмір сүру салты, қоршаған ортасы мен тарихымен тығыз байланысты. Қазақ халқының көшпелі мәдениеті мен норвегтердің теңізшілік және скандинавиялық табиғат жағдайындағы тұрмысы тілдегі өзіндік ұғымдарды қалыптастырды. Бұл аударма кезінде эквивалентсіз лексикамен жұмыс істеуді талап етеді.
Мысалы, қазақ тіліндегі ұлттық тағамдар (қазы, шұжық, қымыз, құрт), салт-дәстүрлер (тұсаукесер, сүйінші) мен туыстық қатынастардың егжей-тегжейлі атауларын норвег тіліне тікелей сөзбен аудару мүмкін емес. Бұл жағдайда аудармашы сипаттамалық аударма (орағытып түсіндіру) немесе транслитерация әдісін мәтінішілік түсіндірмемен қатар қолдануы керек. Керісінше, норвег тіліндегі қысқы спорт түрлеріне, фиордтарға немесе табиғат құбылыстарына қатысты ерекше терминдерді қазақ тіліне бейімдеу де осындай шығармашылық ізденісті қажет етеді. Сондай-ақ, норвегиялық "kos" (жайлылық, рахат сезімі) ұғымы сияқты мәдени концептілерді қазақ тіліне аударғанда оның мән-мағынасын контекст арқылы ашу керек.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер мен ұсыныстар
Сапалы және кәсіби деңгейдегі қазақша-норвегше аударма жасау үшін келесі ережелерді есте сақтаған абзал:
- Машиналық аудармаға сенбеу: Бүгінгі таңда ешқандай нейрожелілік немесе автоматты аударма жүйесі қазақ және норвег тілдері арасында тікелей сапалы аударма жасай алмайды. Олар көбінесе аралық тіл ретінде орыс немесе ағылшын тілін қолданады, бұл мағыналық қателіктер мен стильдік бұрмалануларға әкеледі. Сондықтан әрқашан кәсіби редактордың (мүмкін болса, ана тілі норвег тілі болып табылатын маманның) тексеруінен өткізу маңызды.
- Ағылшын тілін көпір ретінде пайдалану: Егер тікелей қазақша-норвегше сөздіктер жеткіліксіз болса, норвег тілінің герман тобына жататынын ескере отырып, терминдерді ағылшын тілі арқылы салыстырып барып қазақшаға немесе керісінше аударған тиімді. Көптеген заң, техникалық немесе медициналық терминдердің ағылшын және норвег тілдеріне ортақ түбірлері ұқсас болып келеді.
- Контекстке баса назар аудару: Норвег тілінде көп мағыналы сөздер өте көп. Бір ғана сөз сөйлемдегі предлогқа немесе контекстке байланысты мүлдем басқа мағына беруі мүмкін. Мысалы, "å få" етістігі жеке тұрғанда "алу" дегенді білдірсе, басқа сөздермен тіркескенде модальдік етістіктің қызметін атқаруы немесе мүлдем басқа мағынаға ие болуы мүмкін.
- Стильдік сәйкестік: Норвег тілінде ресми хат-хабарлардың өзінде де анағұрлым қарапайым және демократиялық стиль тән. Қазақ тіліндегі патетикалық, салтанатты немесе тым ресми тіркестер норвег тіліне аударылғанда тым ауыр және табиғи емес көрінуі мүмкін. Сондықтан стильді сәл жеңілдетіп, нақтылыққа мән беру керек.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен норвег тіліне сапалы аударма жасау — екі тілдің грамматикалық, синтаксистік және мәдени ерекшеліктерін терең түсінудіді талап ететін күрделі шығармашылық және ғылыми процесс. Осы мақалада айтылған ерекшеліктер мен кеңестер аударма сапасын арттырып, қос мәдениет арасындағы алтын көпірдің сенімді әрі берік болуын қамтамасыз етеді. Осы қағидаларды ұстанатын аудармашылар кәсіби ортада жоғары сұранысқа ие болатыны сөзсіз.