အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင်းရှိ ဘာသာစကားများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ယဉ်ကျေးမှုအရသော်လည်းကောင်း၊ သမိုင်းကြောင်းအရသော်လည်းကောင်း နီးကပ်စွာ ဆက်နွှယ်မှုများ ရှိကြသည်။ ထိုဘာသာစကားများထဲတွင် မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) နှင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဂျာဗားကျွန်းတွင် လူဦးရေ သန်း ၈၀ ကျော် ပြောဆိုအသုံးပြုနေသော ဂျာဗားဘာသာစကား (Javanese) တို့သည် စိတ်ဝင်စားဖွယ်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှုများနှင့် ဆင်တူယိုးမှား အချက်အလက်များ ရှိကြသည်။ မြန်မာဘာသာမှ ဂျာဗားဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ရိုးရှင်းသော စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်လဲလှယ်ခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ နက်ရှိုင်းသော သဒ္ဒါစနစ်၊ လူမှုရေးအဆောက်အအုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံတို့ကို အထူးနားလည်သဘောပေါက်ရန် လိုအပ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာမှ ဂျာဗားဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် သိရှိထားရမည့် အဆင့်ဆင့်လုပ်ဆောင်ပုံများ၊ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှုများနှင့် ထိရောက်သော ဘာသာပြန်အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည် ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွဲပြားခြားနားမှု (Syntax and Sentence Structure)
မြန်မာဘာသာနှင့် ဂျာဗားဘာသာတို့၏ အဓိကအကျဆုံးသော သဒ္ဒါကွဲပြားခြားနားချက်မှာ ဝါကျ တည်ဆောက်ပုံ ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုပြီး ကြိယာကို ဝါကျ၏အဆုံးတွင် အမြဲတမ်း ထားရှိသည်။ ဥပမာ- "မောင်မောင်သည် စာအုပ်ဖတ်နေသည်။" ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သို့သော် ဂျာဗားဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object: SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျာဗားဘာသာဖြင့် "မောင်မောင်သည် ဖတ်နေသည် စာအုပ်" (Maung Maung moco buku) ဟူသော ပုံစံဖြင့် ဝါကျကို တည်ဆောက်ရသည်။
ဤကွဲပြားမှုကို ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် သတိမပြုပါက ဖတ်ရခက်ခဲပြီး သဘာဝမကျသော ဝါကျများ ထွက်ပေါ်လာနိုင်သည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် မြန်မာဝါကျတစ်ခုကို ဖတ်ရှုပြီးနောက် ဂျာဗားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ကြိယာကို ကတ္တား၏ နောက်သို့ ချက်ချင်းရွှေ့ပြောင်းပေးရန်နှင့် ကံပုဒ်ကို ဝါကျအဆုံးသို့ ပို့ဆောင်ရန် အထူးဂရုပြုရမည် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအပြင် မြန်မာဘာသာရှိ ဝိဘတ်များ (ဥပမာ- သည်၊ ကို၊ သို့၊ မှ) ၏ သဘောတရားကို ဂျာဗားဘာသာစကားတွင် တည်နေရာပြစကားလုံးများနှင့် ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများအဖြစ် ပြောင်းလဲအသုံးပြုတတ်ရန် လိုအပ်သည်။
၂။ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သုံးနှုန်းပုံအဆင့်အတန်းများ (Speech Levels and Registers)
ဂျာဗားဘာသာစကား၏ အထူးခြားဆုံးနှင့် အခက်ခဲဆုံးသော အင်္ဂါရပ်မှာ သုံးနှုန်းပုံအဆင့်အတန်းများ (Speech Levels) သို့မဟုတ် ဝေါဟာရအနိမ့်အမြင့် သုံးစွဲမှုစနစ် ဖြစ်သည်။ ဂျာဗားဘာသာတွင် ပြောဆိုသူနှင့် နားထောင်သူတို့၏ လူမှုရေးအဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်နှင့် ရင်းနှီးမှုအပေါ် မူတည်၍ အောက်ပါစကားပြောစနစ်သုံးမျိုးကို ရွေးချယ်အသုံးပြုရသည်-
- ငိုကို (Ngoko): ရင်းနှီးသော သူငယ်ချင်းများ၊ အသက်ငယ်သူများ သို့မဟုတ် တန်းတူအဆင့်ရှိသူများအကြား ပြောဆိုရာတွင် အသုံးပြုသည့် အလွတ်သဘော ပြောဆိုမှုစနစ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- "ငါ စားပြီးပြီ" ကို ဂျာဗားဘာသာဖြင့် "Aku wis mangan" ဟု သုံးသည်။
- မဒ်ယ (Madya): အလယ်အလတ်အဆင့် ယဉ်ကျေးမှုရှိပြီး အစိမ်းသက်သက်မဟုတ်သော်လည်း အလွန်အမင်း မရင်းနှီးသူများ သို့မဟုတ် ဈေးဝယ်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ဥပမာ- "Kula sampun nedha"။
- ကရာမ (Krama): လူကြီးမိဘများ၊ အရာရှိကြီးများ သို့မဟုတ် လူမှုရေးအရ ရိုသေလေးစားရမည့်သူများနှင့် ပြောဆိုရာတွင် အသုံးပြုရသည့် အထူးယဉ်ကျေးသော စကားပြောစနစ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- "Dalem sampun dhahar"။
မြန်မာဘာသာစကားတွင်လည်း ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်းအလိုက် "ခင်ဗျာ"၊ "ရှင်" စသည့် အဆုံးသတ်ပစ္စည်းများ၊ ရဟန်းသံဃာများအတွက် "ဘုန်းဘုန်း"၊ "ဦးဇင်း" ဟူ၍ သီးသန့်သုံးနှုန်းမှုများ ရှိသော်လည်း ဂျာဗားဘာသာစကားကဲ့သို့ စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အမြစ်တွယ်ပုံစံများ ပြောင်းလဲသွားခြင်းမျိုး မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဘာသာမှ ဂျာဗားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် မူရင်းစာသား၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် စာဖတ်သူ (Target Audience) ကို ရှင်းလင်းစွာ သိရှိရန် လိုအပ်သည်။ လူကြီးသူမကို ရည်ညွှန်းသော မြန်မာစာသားကို ဂျာဗားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ကရာမ (Krama) စနစ်ကို မသုံးပါက ရိုင်းပျရာ ရောက်သွားနိုင်သည်။
၃။ နာမ်စားများနှင့် လူမှုဆက်ဆံရေးပြ စကားလုံးများ (Pronouns and Social Relations)
နာမ်စားများ အသုံးပြုပုံသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးတွင် အလွန်နက်ရှိုင်းသော လူမှုရေးအဓိပ္ပာယ်များ ရှိသည်။ မြန်မာဘာသာတွင် "ကျွန်တော်"၊ "ကျွန်မ"၊ "ငါ"၊ "ကျုပ်"၊ "ဦးဇင်း" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသူအလိုက် နာမ်စားများ ကွဲပြားသကဲ့သို့ ဂျာဗားဘာသာတွင်လည်း နာမ်စားရွေးချယ်မှုသည် ပြောဆိုမှုအဆင့်အတန်းပေါ် မူတည်သည်။ ဥပမာ- "ငါ/ကျွန်တော်" ကို ဂျာဗားဘာသာဖြင့် "Aku" (ရင်းနှီးသောပုံစံ)၊ "Kula" (ယဉ်ကျေးသောပုံစံ) သို့မဟုတ် "Dalem" (အလွန်ရိုသေသောပုံစံ) ဟူ၍ ခွဲခြားသုံးစွဲရသည်။
ထို့အတူ "မင်း/သင်" ကိုလည်း "Kowe"၊ "Sampeyan" သို့မဟုတ် "Panjenengan" ဟူ၍ သုံးစွဲရသည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ဇာတ်ကောင် သို့မဟုတ် ပြောဆိုသူနှစ်ဦး၏ ဆက်ဆံရေးကို သေချာစွာ မသိရှိပါက နာမ်စားများကို မှားယွင်းစွာ အသုံးပြုမိပြီး မူရင်းစာသား၏ လေသံကို ပျက်ပြားစေနိုင်သည်။
၄။ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် စကားလုံးနောက်ဆက်တွဲများ (Morphology and Affixes)
ဂျာဗားဘာသာစကားသည် အောစထရိုနီးရှန်း (Austronesian) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဖြစ်ပြီး စကားလုံးဖွဲ့စည်းပုံတွင် ရှေ့ဆက် (Prefixes)၊ နောက်ဆက် (Suffixes)၊ ကြားညှပ် (Infixes) နှင့် ဝန်းရံဆက် (Circumfixes) များကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ဤနောက်ဆက်တွဲများသည် ကြိယာ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို သက်ရောက်စေပြီး တက်ကြွသောဝါကျ (Active) နှင့် ခံရသောဝါကျ (Passive) တို့ကို ခွဲခြားပေးသည်။ ဥပမာ- "mangan" (စားသည်) မှ "dipangan" (စားခြင်းခံရသည်) ဟူ၍ ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်သည်။
မြန်မာဘာသာတွင်မူ စကားလုံးနောက်ဆက်တွဲများထက် ဝါကျအဓိပ္ပာယ်ကို ပြည့်စုံစေရန် ဝိဘတ်များ (Particles) နှင့် အကူကြိယာများကို အသုံးပြုသည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် မြန်မာဝါကျ၏ တင်းစ် (Tense)၊ အက်စပတ် (Aspect) နှင့် မုဒ် (Mood) တို့ကို ဂျာဗားဘာသာစကား၏ သင့်တော်သော ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများဖြင့် အစားထိုးပြောင်းလဲတတ်ရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။
၅။ ကြားခံဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း၏ ကောင်းကျိုးနှင့် ဆိုးကျိုး (Using a Pivot Language)
လက်ရှိအချိန်တွင် မြန်မာ-ဂျာဗား တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များနှင့် ဘာသာပြန်အရင်းအမြစ်များမှာ အလွန်နည်းပါးဆဲ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်သူအများစုသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား (English) သို့မဟုတ် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသုံး တရားဝင်ဘာသာစကားဖြစ်သော အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား (Bahasa Indonesia) ကို ကြားခံဘာသာစကား (Pivot Language) အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ ဂျာဗားဘာသာစကားနှင့် အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားတို့သည် မိသားစုတူ ဘာသာစကားများဖြစ်သဖြင့် ဘာသာပြန်ရလွယ်ကူသော်လည်း ကြားခံဘာသာစကား နှစ်ဆင့်အသုံးပြုခြင်းကြောင့် မူရင်းမြန်မာစာသား၏ ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပာယ် တိမ်းစောင်းသွားခြင်း သို့မဟုတ် လေသံပြောင်းလဲသွားခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ဤပြဿနာကို ရှောင်ရှားရန် ဘာသာပြန်ဆိုပြီးနောက် မူရင်းမြန်မာစာသားနှင့် ဂျာဗားဘာသာပြန်စာသားတို့ကို စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်လည်တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို မပျက်မကွက် လုပ်ဆောင်သင့်သည်။
၆။ အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်ဖြစ်စေရန် လိုက်နာရမည့် အကြံပြုချက်များ (Practical Tips)
- ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ အဘိဓာန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို လေ့လာပါ- အွန်လိုင်း ဘာသာပြန်ကိရိယာများ (ဥပမာ Google Translate) သည် မြန်မာနှင့် ဂျာဗားကဲ့သို့သော သတင်းအချက်အလက်နည်းပါးသော ဘာသာစကားများအတွက် တိကျမှုနည်းပါးသဖြင့် တရားဝင်ထုတ်ဝေထားသော အဘိဓာန်များနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်များကို အပြန်အလှန် စိစစ်သင့်သည်။
- အကြောင်းအရာ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ဆန်းစစ်ပါ- မူရင်းစာသား၏ လေသံ (Tone) နှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို ဦးစွာနားလည်အောင် လုပ်ပါ။ စီးပွားရေးစာချုပ်များ၊ နည်းပညာစာတမ်းများနှင့် ကဗျာလင်္ကာများသည် ဘာသာပြန်ဆိုမှုပုံစံ ကွဲပြားကြသည်။
- ဒေသခံများနှင့် ပူးပေါင်းပါ- ဘာသာပြန်ဆိုပြီးနောက် ဂျာဗားဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ (Native Speaker) တစ်ဦးအား ဖတ်ရှုစစ်ဆေးခိုင်းခြင်း (Proofreading) သည် သဘာဝကျပြီး အမှားအယွင်းကင်းသော ဘာသာပြန်မှုကို ရရှိစေရန် အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းဖြစ်သည်။
- ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများကို သတိပြုပါ- ဂျာဗားဘာသာစကားကို ပြောဆိုသည့် ဒေသအလိုက် (ဥပမာ အလယ်ပိုင်းဂျာဗားနှင့် အရှေ့ပိုင်းဂျာဗား) လေယူလေသိမ်းနှင့် စကားလုံးအသုံးပြုပုံ အနည်းငယ်ကွဲပြားမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါ။
မြန်မာဘာသာမှ ဂျာဗားဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စိန်ခေါ်မှုများစွာရှိသော်လည်း ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုကွဲပြားမှုများကို စနစ်တကျ လေ့လာထားပါက တိကျကောင်းမွန်ပြီး ဖတ်ရှုသူ၏ ရင်သို့ တိုက်ရိုက်ရောက်ရှိနိုင်မည့် ဘာသာပြန်စာသားများကို ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးပါ အချက်အလက်များသည် ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းကို စတင်လုပ်ဆောင်နေသူများနှင့် ဘာသာစကားလေ့လာသူများအတွက် အထောက်အကူပြုနိုင်လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ပါသည်။