ගෝලීය වශයෙන් සිදුවන සංස්කෘතික හා ආර්ථික හුවමාරුවල වර්ධනයත් සමඟ විවිධ කලාපීය භාෂා අතර සන්නිවේදනය අත්යවශ්ය සාධකයක් බවට පත්ව ඇත. මේ අතරින්, ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන රාජ්ය භාෂාව වන සිංහල භාෂාව සහ මධ්යම ආසියානු රාජ්යයක් වන තාජිකිස්තානයේ නිල භාෂාව වන තාජික් (Tājīkī) භාෂාව අතර පරිවර්තන කටයුතු විශේෂ තැනක් ගනී. මෙම භාෂා ද්විත්වයම ඓතිහාසික වශයෙන් ඉන්දු-යුරෝපීය භාෂා පවුලට අයත් වුවද, ඒවායේ පරිණාමය සහ වර්තමාන ව්යුහය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් මඟක් ගෙන ඇත. සිංහල භාෂාව ඉන්දු-ආර්ය ශාඛාව නියෝජනය කරන අතර, තාජික් භාෂාව ඉන්දු-ඉරාන ශාඛාවේ පර්සියානු භාෂාවේ මධ්යම ආසියානු ප්රභේදයකි. එබැවින්, සිංහල සිට තාජික් භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමේදී මුහුණ දීමට සිදුවන භාෂාත්මක සූක්ෂ්මතා, අභියෝග සහ ඒ සඳහා වන සාර්ථක උපදෙස් පිළිබඳව මෙම ලිපියෙන් දීර්ඝව සාකච්ඡා කෙරේ.
භාෂා ද්විත්වයේ ඓතිහාසික සහ අක්ෂර වින්යාසමය පසුබිම
ඕනෑම පරිවර්තන ක්රියාවලියක පළමු පියවර වන්නේ මූලාශ්ර භාෂාවේ (Source Language) සහ ඉලක්කගත භාෂාවේ (Target Language) ලිඛිත ක්රමවේදය පිළිබඳව අවබෝධයක් ලබා ගැනීමයි. සිංහල භාෂාව ලියනු ලබන්නේ දකුණු ආසියානු බ්රාහ්මීය අක්ෂර ක්රමයෙන් පැවත එන සිංහල අක්ෂර මාලාවෙනි. එය අබුගිඩා (Abugida) ගණයට අයත් වන අතර ස්වර සහ ව්යංජන එකිනෙක බද්ධ වෙමින් අක්ෂර නිර්මාණය වේ. මීට ප්රතිවිරුද්ධව, තාජික් භාෂාව ලියනු ලබන්නේ සිරිලික් (Cyrillic) අක්ෂර මාලාව භාවිතයෙනි. සෝවියට් පාලන සමයේදී සිදුවූ දේශපාලනික සහ සංස්කෘතික වෙනස්වීම් හේතුවෙන් 1940 වසරේ සිට තාජික් භාෂාව සඳහා සිරිලික් හෝඩිය හඳුන්වා දෙන ලදී. තාජික් සිරිලික් හෝඩිය අකුරු 35කින් සමන්විත වන අතර, ඉන් අකුරු 28ක් සාමාන්ය රුසියානු හෝඩියෙන් ලබාගෙන ඇති අතර අකුරු 7ක් (Ғ, Ӣ, Қ, Ӯ, Ҳ, Ҷ) තාජික් භාෂාවේ සුවිශේෂී ශබ්ද නිරූපණය කිරීම සඳහා විශේෂයෙන් සකසා ඇත.
මෙම අක්ෂර ක්රම දෙකෙහි පවතින සම්පූර්ණ වෙනස්භාවය හේතුවෙන්, පුද්ගල නාම, ආයතන නාම සහ භූගෝලීය ස්ථාන නාම පරිවර්තනය කිරීමේදී "අක්ෂර පරිවර්තනය" (Transliteration) ඉතා සැලකිල්ලෙන් කළ යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස, සිංහල භාෂාවේ පවතින මූර්ධජ ධ්වනි (retroflex sounds) වන 'ඩ', 'ට', 'ණ', 'ළ' වැනි ශබ්ද තාජික් භාෂාවේ නොමැති අතර, එම ශබ්ද තාජික් සිරිලික් අක්ෂරවලින් ලිවීමේදී වඩාත් ගැළපෙන දන්තජ ශබ්ද (dental sounds) භාවිත කිරීමට සිදුවේ. මෙම ශබ්ද විද්යාත්මක ගැළපීම් පිළිබඳ නිසි අවබෝධයක් පරිවර්තකයා සතු විය යුතුය.
ව්යාකරණ ව්යුහය සහ වාක්ය රටා සංසන්දනය
සිංහල සහ තාජික් භාෂා දෙකෙහිම වාක්ය ව්යුහය මූලික වශයෙන් SOV (Subject-Object-Verb / කර්තෘ-කර්ම-ක්රියාපද) රටාව අනුගමනය කරයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ සාමාන්ය වාක්යයක ක්රියාපදය සැමවිටම වාක්යයේ අවසානයට යෙදෙන බවයි. මෙම පොදු ලක්ෂණය පරිවර්තන කටයුතු යම් ප්රමාණයකට පහසු කළද, ව්යාකරණයේ අභ්යන්තර ව්යුහයන් පරීක්ෂා කිරීමේදී සංකීර්ණ වෙනස්කම් කිහිපයක් හඳුනාගත හැකිය.
- පශ්චාත් පද සහ පූර්ව පද භාවිතය (Postpositions vs Prepositions): සිංහල භාෂාවේදී නාම පදයකට පසුව නිපාත පද හෝ පශ්චාත් පද (Postpositions) භාවිත වේ. උදාහරණයක් ලෙස, "ගස යට" හෝ "කාමරය තුළ" යන්න දැක්විය හැකිය. නමුත් තාජික් භාෂාවේදී බහුලව භාවිත වන්නේ පූර්ව පද (Prepositions) වේ. උදාහරණයක් ලෙස, "කාමරය තුළ" යන්න තාජික් භාෂාවෙන් "дар даруни хона" (dar daruni khona) ලෙස ලියන අතර, මෙහි "dar" යන්න නාම පදයට පෙර යෙදෙන පූර්ව පදයකි.
- ඉසාෆේ ව්යුහය (The Ezafe Construction): තාජික් භාෂාවට ආවේණික වූත්, සිංහල භාෂාවේ කිසිසේත්ම දක්නට නොලැබෙන්නාවූත් ව්යාකරණමය ලක්ෂණය වන්නේ "ඉසාෆේ" (Izafa / Изофа) සම්බන්ධකයයි. මෙහිදී නාම පදයක් තවත් නාම පදයක් සමඟ හෝ නාම විශේෂණයක් සමඟ සම්බන්ධ කිරීම සඳහා නාම පදයේ අගට "-и" (-i) හෝ ස්වරයකින් අවසන් වන විට "-йи" (-yi) ශබ්දය එකතු කරනු ලැබේ. සිංහල භාෂාවේදී නාම විශේෂණය සැමවිටම නාම පදයට පෙර යෙදේ (උදා: "ලස්සන මල"). නමුත් තාජික් භාෂාවේදී නාම පදය මුලින්ම යෙදී, ඉන්පසු ඉසාෆේ සම්බන්ධකය සහ විශේෂණය යෙදේ (උදා: "guli zebo" / гули зебо, මෙහි gul යනු මල වන අතර zebo යනු ලස්සන යන්නයි). පරිවර්තනයේදී මෙම අනුපිළිවෙල මාරු කිරීම වෘත්තීය මට්ටමේ පරිවර්තකයෙකු අනිවාර්යයෙන්ම ප්රගුණ කළ යුතු කලාවකි.
සංස්කෘතික සන්දර්භය සහ දේශීයකරණය (Localization)
පරිවර්තනයක් යනු හුදෙක් වචන එකිනෙකට මාරු කිරීමක් නොවේ; එය සංස්කෘතීන් දෙකක් අතර අදහස් හුවමාරු කර ගැනීමකි. සිංහල භාෂාව බෞද්ධ හා හින්දු සංස්කෘතික පසුබිමකින් පෝෂණය වී ඇති අතර පාලි සහ සංස්කෘත වචන විශාල ප්රමාණයක් අඩංගු වේ. අනෙක් අතට, තාජික් භාෂාව ඉස්ලාමීය සංස්කෘතිය, පර්සියානු සාහිත්යය සහ මෑත කාලීන රුසියානු පාලනයේ බලපෑම මත හැඩගැසුණු භාෂාවකි. මේ නිසා ආගමික, සමාජයීය සහ සාම්ප්රදායික සංකල්ප පරිවර්තනය කිරීමේදී දැඩි ප්රවේශම් විය යුතුය.
ශ්රී ලංකාවේ සාම්ප්රදායික ආහාර (උදා: ආප්ප, කිරි බත්) හෝ උත්සව (උදා: සිංහල අලුත් අවුරුද්ද) පිළිබඳ ලේඛනයක් තාජික් භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමේදී ඍජු තාජික් වචන සෙවිය නොහැක. එවැනි අවස්ථාවලදී පරිවර්තකයා විසින් "දේශීයකරණය" (Localization) ක්රමවේදය භාවිතා කළ යුතුය. එහිදී අදාළ සිංහල වචනය තාජික් සිරිලික් අකුරින් ලියා, පාඨකයාට තේරුම් ගත හැකි පරිදි වරහන් තුළ කෙටි විස්තරයක් සැපයීම වඩාත් උචිත වේ. එමෙන්ම, තාජිකිස්තානයේ ජාතික උත්සවයක් වන "නව්රුස්" (Navruz) හෝ ඔවුන්ගේ ප්රධාන ආහාරයක් වන "ඕෂ්" (Osh) සිංහලට හැරවීමේදීද මෙම ක්රමවේදය අනුගමනය කළ යුතුය.
ගෞරවවාචී ආමන්ත්රණ සහ සමාජීය සූක්ෂ්මතා
සිංහල භාෂාව තුළ සමාජ තත්ත්වය, වයස සහ අන්යෝන්ය සබඳතා මත පදනම්ව ආමන්ත්රණ සර්වනාම රැසක් භාවිත වේ (උදා: ඔබ, ඔයා, උන්නැහේ, ඔබතුමා). තාජික් භාෂාවේද මෙවැනි සමාජීය සූක්ෂ්මතා දැකිය හැකිය. තාජික් භාෂාවේදී සම වයසේ මිතුරන්ට හෝ බාල අයට ආමන්ත්රණය කිරීමට "ту" (tu - නුඹ/උඹ) සර්වනාමය භාවිත කරන අතර, වැඩිහිටියන්ට, උසස් නිලධාරීන්ට හෝ නන්නාඳුනන අයට ආමන්ත්රණය කිරීමට වඩාත් ආචාරශීලී "шумо" (shumo - ඔබ) සර්වනාමය භාවිත කෙරේ. සිංහල ලේඛනවල ඇති ගෞරවනීය ස්වරය (formal tone) තාජික් ලේඛනයක් තුළද එලෙසම පවත්වා ගැනීමට නම් මෙම සර්වනාම භාවිතය සහ ඒ හා බැඳුණු ක්රියාපද රූප (verb conjugations) නිවැරදිව යෙදිය යුතුය.
සාර්ථක පරිවර්තනයක් සඳහා ප්රායෝගික උපදෙස්
සිංහල සිට තාජික් දක්වා පරිවර්තන කටයුතුවල නිරත වන වෘත්තිකයන් සඳහා ඔවුන්ගේ කාර්යයේ ගුණාත්මකභාවය ඉහළ නැංවීමට පහත සඳහන් ප්රායෝගික උපදෙස් උපකාරී වනු ඇත:
- අතරමැදි භාෂා භාවිතය (Bridge Languages): සිංහල සහ තාජික් භාෂා අතර ඍජු ශබ්දකෝෂ සහ පරිවර්තන මෙවලම් ඉතා සීමිත මට්ටමක පවතී. එබැවින් පරිවර්තකයෙකුට බොහෝ විට ඉංග්රීසි හෝ රුසියානු භාෂාව අතරමැදි භාෂාවක් ලෙස භාවිතා කිරීමට සිදුවේ. මෙහිදී අර්ථය විකෘති වීම වැළැක්වීම සඳහා මූලාශ්ර ලේඛනයේ සැබෑ අර්ථය සහ අතරමැදි ලේඛනයේ පරිවර්තනය සංසන්දනය කර බැලීම අත්යවශ්ය වේ.
- රුසියානු ණය වචන කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම: නූතන තාජික් භාෂාවේ තාක්ෂණික, පරිපාලන සහ විද්යාත්මක පාරිභාෂිතයන් බොහෝමයක් රුසියානු භාෂාවෙන් ඍජුවම ලබාගෙන ඇත. එම නිසා, සිංහල ලිපියක ඇති තාක්ෂණික වචන තාජික් භාෂාවට හැරවීමේදී රුසියානු සම්භවයක් ඇති තාජික් පාරිභාෂිතයන් නිවැරදිව හඳුනාගෙන භාවිත කළ යුතුය.
- පරිගණක ආශ්රිත පරිවර්තන මෙවලම් (CAT Tools): පරිවර්තන ක්රියාවලියේ කාර්යක්ෂමතාව සහ අනුදත් පාරිභාෂිතයන්හි ඒකාකාරී බව (consistency) පවත්වා ගැනීම සඳහා SDL Trados, MemoQ හෝ Smartcat වැනි CAT මෙවලම් භාවිතා කරන්න. මෙහිදී තමන් විසින්ම සාදාගන්නා ලද පාරිභාෂික ශබ්දකෝෂ (Glossaries) උපකාරී වේ.
- ස්වදේශීය භාෂාවේදීන් ලවා කියවීම (Native Proofreading): පරිවර්තනය කරන ලද අවසාන තාජික් ලේඛනය, තාජික් භාෂාව සිය මව්භාෂාව කරගත් වෘත්තීය මට්ටමේ භාෂාවේදියෙකු ලවා අක්ෂර වින්යාසය සහ ව්යාකරණ පරීක්ෂාවකට (Proofreading) ලක් කිරීම අතිශයින්ම වැදගත්ය. මෙමඟින් ලේඛනයේ ස්වභාවික ගලායාම තහවුරු කරගත හැකිය.
නිගමනය
සිංහල සිට තාජික් භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීම යනු හුදෙක් භාෂා පරිවර්තනයක් පමණක් නොව, දකුණු ආසියාව සහ මධ්යම ආසියාව අතර සංස්කෘතික සබඳතා ශක්තිමත් කෙරෙන වැදගත් පාලමකි. අක්ෂර මාලාවේ වෙනස්කම්, ව්යාකරණයේ ඇති විශේෂතා (විශේෂයෙන් ඉසාෆේ ව්යුහය) සහ සංස්කෘතික පසුබිම පිළිබඳව ගැඹුරු අවධානයක් යොමු කිරීමෙන්, ඉතා පැහැදිලි හා ගුණාත්මකභාවයෙන් උසස් තාජික් පරිවර්තනයක් බිහි කිරීමට ඕනෑම පරිවර්තකයෙකුට හැකියාව ලැබෙනු ඇත.