Brú á milli tveggja ólíkra greina indóevrópsku málaættarinnar
Þótt bæði íslenska og armenska tilheyri indóevrópsku málaættinni, þá hafa þessi tvö tungumál þróast í algjörlega ólíkar áttir í gegnum aldirnar. Íslenska er germanskt mál, nánar tiltekið norðurgermanskt, og er þekkt fyrir að hafa varðveitt forna beygingastruxtúra sem líkjast fornnorsku. Armenska aftur á móti skipar sérstakan sess sem sjálfstæð grein innan málaættarinnar og á sér enga lifandi skylda ættingja. Þessi mikli munur gerir íslensk-armenskar þýðingar að mikilli áskorun sem krefst djúprar þekkingar á málfræðilegum kerfum beggja landa, ólíkri sögulegri þróun og mismunandi ritkerfum.
Ritkerfið og áskoranir armenska stafrófsins
Fyrsta augljósa hindrunin þegar unnið er með þýðingu úr íslensku yfir á armensku er ritkerfið. Íslenska notar latneska stafrófið með nokkrum sérstökum bókstöfum eins og þ, ð, æ og ö. Armenska notar aftur á móti sitt eigið einstaka stafróf sem hannað var af dýrlingnum Mesrop Mashtots árið 405 e.Kr. Upphaflega samanstóð það af 36 stöfum en hefur í dag 39 stafi sem endurspeglar flókið hljóðkerfi málsins.
Fyrir þýðendur getur umritun (transliteration) eiginnafna og landfræðilegra heita verið verulegt vandamál. Þar sem hljóðkerfi íslensku og armensku eru ólík, er oft erfitt að finna beinar hliðstæður. Hljóð eins og „þ“ (raddað tannbergsmælt önghljóð) og „ð“ eru ekki til í armensku. Á sama hátt hefur armenska mörg samhljóð sem skiptast í þrjá flokka: rödduð, órödduð og fráblásin órödduð (t.d. b, p, og pʰ). Þessi fínu hljóðfræðilegu blæbrigði geta glatast þegar nöfn eru flutt á milli ritkerfanna tveggja, sem krefst þess að þýðendur fylgi samræmdum umritunarreglum til að forðast rugling.
Málfræðilegur munur: Föll og kynkerfi
Bæði málin eru beygingarmál en málfræðilegur uppbyggingarmunur þeirra er verulegur. Íslenska hefur þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) og fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall). Armenska hefur hins vegar ekkert málfræðilegt kyn. Þessi skortur á kyni hefur mikil áhrif á fornöfn og lýsingarorð.
Þegar þýtt er úr armensku yfir á íslensku þarf þýðandinn stöðugt að ráða það af samhenginu hvort átt sé við karl, konu eða hlut, þar sem persónufornafnið „նա“ (na) þýðir bæði „hann“, „hún“ og „það“. Á hinn bóginn, þegar þýtt er úr íslensku yfir á armensku, getur upplýsing um kyn glatast eða þurft að koma henni á framfæri með öðrum hætti, svo sem með því að bæta við lýsandi orðum eins og „karl“ eða „kona“ ef samhengið krefst þess.
Að því er varðar föll hefur nútíma armenska sex til sjö föll (fer eftir málfræðilegri greiningu): nefnifall, þolfall, eignarfall, þágufall, sviptifall (ablative), tækisfall (instrumental) og staðarfall (locative). Þótt íslenska hafi færri föll notar hún flókið kerfi forsetninga og fallstjórnar til að tjá sömu málfræðilegu tengslin. Þýðandi verður því að geta greint hvenær armenskt tækisfall (sem lýsir tækinu eða meðalinu sem notað er) á að þýðast með íslenskri forsetningu eins og „með“ eða „af“, og hvenær armenskt sviptifall á að þýðast sem íslenskt þágufall með forsetningunni „frá“.
Sagnir, tíðir og horf
Sagnakerfi beggja tungumála eru mjög þróuð og bjóða upp á mikla nákvæmni. Íslenskar sagnir beygjast í persónum, tölum, tíðum (nútíð og þátíð), háttum (framsöguháttur, viðtengingarháttur og boðháttur) og beygingarflokkum (sterkar og veikar sagnir). Íslenskur viðtengingarháttur er sérstaklega mikilvægur til að tjá efa, óskir, skilyrði eða óbeina ræðu.
Armenska hefur einnig flókið sagnakerfi en þar spilar sagnhorf (aspect) stærra hlutverk en í íslensku. Armenska gerir skýran greinarmun á því hvort aðgerð er lokið (perfective) eða ólokið (imperfective/progressive). Þessi munur er oft tjáður með hjálparsögnum eða sérstökum endingum. Við þýðingu þarf að gæta þess að missa ekki af þessum tíma- og horfsblæbrigðum, því orðrétt þýðing á armenskri sagnatíð yfir á íslenska þátíð getur stundum breytt merkingu setningarinnar úr því að lýsa yfirstandandi ástandi yfir í einstakan atburð.
Menningarleg staðfæring og orðaforði
Þýðing er aldrei aðeins spurning um málfræðilega samsvörun; hún er einnig flutningur á menningarlegum veruleika. Íslenskur orðaforði er mótaður af einangrun eyjunnar, norrænum menningararfi, náttúruöflum, eldfjöllum, jöklum og hafinu. Íslendingar eiga fjölmörg orð yfir mismunandi gerðir af snjó, vindi og landslagi sem eiga sér enga beina samsvörun í armensku.
Armenía er hins vegar landlukt fjallaland í Kákasus með ríka og flókna sögu sem teygir sig árþúsundir aftur í tímann. Landið er þekkt fyrir að vera fyrsta ríkið sem tók upp kristni sem ríkistrú (árið 301 e.Kr.), og því er trúarlegur og sögulegur orðaforði mjög ríkur og samofinn daglegu máli. Að auki er armenska með flókið kerfi heita yfir fjölskyldutengsl sem endurspeglar mikilvægi fjölskyldunar í menningunni. Til dæmis eru til ólík orð yfir föðurbróður (hórarbyur) og móðurbróður (keri), sem á íslensku eru einfaldlega kallaðir „frændi“ eða „móðurbróðir/föðurbróðir“. Þýðandi verður að vera meðvitaður um þessi menningarlegu blæbrigði til að tryggja að þýðingin hljómi eðlilega og virði menningarlegt samhengi textans.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Fyrir þá sem fást við þýðingar milli íslensku og armensku eru hér nokkur hagnýt ráð sem geta auðveldað ferlið og tryggt gæði vinnunnar:
- Greindu á milli austur- og vestur-armensku: Armenska skiptist í tvö megintilbrigði. Austur-armenska er opinbert mál í Armeníu og er notuð þar og í Íran. Vestur-armenska er aftur á móti notuð af afkomendum þeirra sem flúðu armenska þjóðarmorðið og er útbreidd í samfélögum armenska diaspora í Evrópu, Miðausturlöndum og Ameríku. Þau hafa ólíkan framburð, málfræðileg frávik og ólíka stafsetningu (klassísk stafsetning vs. umbótastafsetning í Armeníu). Það er lykilatriði að vita fyrir hvaða hóp verið er að þýða.
- Forðastu orðrétta þýðingu á forsetningum: Vegna þess hve föllin eru ólík og hvernig þau tengjast forsetningum í báðum málum, ætti alltaf að þýða heildarmerkingu setningarinnar fremur en stök orð. Greindu málfræðilegt hlutverk hvers orðs í setningunni áður en þú velur armenska hliðstæðu.
- Nýttu samhengið til að ákvarða kyn: Þegar þýtt er úr armensku yfir á íslensku er mikilvægt að lesa allan textann eða nærliggjandi setningar til að átta sig á kyni persónanna, þar sem fornafnið gefur það ekki til kynna. Ef engar vísbendingar eru til staðar getur verið nauðsynlegt að nota kynhlutlaus hugtök eða spyrjast fyrir hjá höfundi textans.
- Samstarf við móðurmálshafa: Vegna þess hve fáir þýðendur hafa fullt vald á bæði íslensku og armensku, er mjög mælt með því að láta móðurmálshafa lesa yfir lokaútgáfuna til að tryggja að flæði textans sé eðlilegt og að engar málfarsvillur hafi laumað sér inn í textann.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og armensku séu flókið en gefandi verkefni. Með því að virða sérstöðu beggja mála, skilja málfræðilegan mun á borð við kynleysi armenskunnar og flókið fallakerfi hennar, og með því að sýna menningarlegu samhengi tilskilda virðingu, geta þýðendur brúað bilið á milli þessara tveggja merku menningarheima með glæsibrag.