Að þýða texta á milli íslensku og maratí (marathi) er flókið en afar gefandi verkefni. Hér mætast tvö tungumál sem eiga sér djúpar rætur í ólíkum málaættum; íslenska er norðurgermanskt mál með sterkan beygingararf úr fornnorsku, á meðan maratí er indóarískt mál sem talað er af tugum milljóna manna í Maharashtra-fylki á Indlandi. Þrátt fyrir að bæði málin tilheyri hinni stóru indóevrópsku málaætt, hafa þau þróast í gjörólíkar áttir í gegnum árþúsundin. Þessi grein fjallar um helstu málfræðilegu áskoranirnar, ritkerfismuninn og menningarlegu blæbrigðin sem þýðendur þurfa að hafa í huga til að tryggja nákvæmar og náttúrulegar þýðingar.
Orðaröðin: Frá SVO til SOV
Einn augljósasti munurinn á íslensku og maratí liggur í grunnbyggingu setninga. Íslenska fylgir yfirleitt SVO-orðaröðinni (Frumlag - Sagnorð - Andlag), þótt hún búi yfir talsverðu frjálsræði vegna ríkrar fallbeygingar. Maratí fylgir hins vegar stranglega SOV-orðaröðinni (Frumlag - Andlag - Sagnorð). Þetta þýðir að sagnorðið kemur nánast undantekningarlaust aftast í setningunni.
Skoðum einfalt dæmi:
- Íslenska: „Ég les bókina.“ (Frumlag: Ég | Sagnorð: les | Andlag: bókina)
- Maratí: „मी पुस्तक वाचतो“ (Frumlag: मी [ég] | Andlag: पुस्तक [bók] | Sagnorð: वाचतो [les])
Fyrir þýðanda þýðer þetta að ekki er hægt að þýða texta orð fyrir orð. Endurröðun setningarhluta er algjör nauðsyn. Þegar textinn verður flóknari, með mörgum aukasetningum og lýsingarorðum, krefst þessi orðaraðarbreyting mikillar einbeitingar og djúps skilnings á setningafræði beggja mála til að merkingin glatist ekki eða breytist.
Forsetningar gegn eftirsetningum
Íslenska notar forsetningar til að gefa til kynna staðsetningu, stefnu, tíma og önnur tengsl (t.d. í húsinu, á borðinu, með vininum). Maratí notar hins vegar eftirsetningar (postpositions), sem eru skrifaðar sem viðskeyti eða sérstök orð á eftir nafnorðinu.
Áður en eftirsetningu er bætt við nafnorð í maratí breytist nafnorðið í svokallað „samsett form“ (oblique case / सामान्य रूप). Þetta kerfi líkist að mörgu leyti því hvernig íslensk nafnorð beygjast í föllum, en krefst þess að þýðandinn þekki nákvæmlega hvernig beygingarstofninn breytist áður en eftirsetningin er hengd aftan á orðið. Sem dæmi breytist nafnorðið „घर“ (hús) í „घरात“ þegar merkingin er „í húsinu“ (þar sem „t“ virkar sem eftirsetningin).
Beygingakerfi og ergatífskt málkerfi
Bæði íslenska og maratí eru mjög beygingarík tungumál, sem gerir þau einstök. Bæði málin greina á milli þriggja kynja: karlkyns, kvenkyns og hvorugkyns. Hins vegar er málfræðilegt kyn orða sjaldnast það sama í báðum málum, sem krefst þess að þýðandi gæti fyllstu varúðar við samræmingu lýsingarorða og sagna.
Stór málfræðilegur munur er að maratí notar svokallaða ergatífa setningagerð (split-ergativity) í þátíð þegar um áhrifsagnir er að ræða. Í slíkum setningum samræmist sagnorðið ekki frumlaginu (eins og í íslensku), heldur andlaginu. Frumlagið tekur á sig sérstakt ergatíft fall (tengt gerandanum), en andlagið stendur í nefnifalli. Þetta er flókið kerfi sem á sér enga hliðstæðu í íslensku og krefst þess að þýðendur sem þýða úr íslensku yfir í maratí hafi fullkomna stjórn á þessari málfræðireglu til að setningarnar hljómi ekki framandi eða rangar.
Ritkerfi og umritun eiginnafna
Íslenska notar latneska stafrófið með viðbótarstöfum sem eru einstakir fyrir málið (þ, ð, æ, ö). Maratí er hins vegar skrifað með Devanagari (देवनागरी), sem er atkvæðaskrift (abugida). Þetta ritkerfi byggist á samhljóðum sem bera með sér innbyggt sérhljóðhljóð, og er breytt með hjálpartáknum til að tákna önnur sérhljóð.
Þegar íslensk nöfn, staðir eða hugtök eru þýdd yfir á maratí þarf oft að beita hljóðritaðri umritun (transliteration). Þar sem hljóðkerfi málanna eru ólík getur verið erfitt að finna nákvæma samsvörun. Til dæmis eru hljóð eins og „þ“ (þorn) og „ð“ (eth) ekki til í maratí, og þarf því að finna næsta hljóðfræðilega valkost í Devanagari-skriftinni (oft notað d-hljóð eða th-hljóð). Á sama hátt hefur maratí ríkulegt kerfi af rödduðum og órödduðum fráblásnum samhljóðum sem íslenskir málhafar eiga oft erfitt með að greina á milli.
Menningarleg staðfærsla og kurteisisstig
Þýðing er aldrei eingöngu flutningur á orðum; hún er flutningur á menningu. Íslenskt samfélag er þekkt fyrir að vera mjög jafnréttissinnað og óformlegt. Íslendingar þúa hvern annan, óháð aldri, stöðu eða titli (með örfáum sögulegum undantekningum). Í maratí-menningu er hins vegar rík hefð fyrir kurteisisstigum (honorifics) og félagslegu stigveldi.
Í maratí breytast fornöfn og sagnbeygingar eftir því við hvern er talað:
- Notað er fornafnið „तू“ (þú) við nána vini eða yngra fólk.
- Notað er fornafnið „तुम्ही“ (þið/þér) sem kurteisisform við eldra fólk, ókunnuga eða yfirboðara.
- Einnig er nafni eða titli viðmælanda oft bætt við viðskeytinu „जी“ (ji) eða „साहेब“ (saheb) til að sýna virðingu.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í maratí verður þýðandinn að greina samhengi textans til að ákveða hvaða kurteisisstig á við. Ef persóna í íslenskri sögu talar við afa sinn á vinalegan hátt, gæti verið nauðsynlegt í maratí að nota kurteisari beygingar en íslenski textinn gefur beinlínis til kynna, til að samræðurnar virki náttúrulegar og virðulegar fyrir maratí-mælanda.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að ná sem bestum árangri við þýðingar á milli þessara tveggja tungumála er mælt með eftirfarandi vinnubrögðum:
- Greindu setningagerðina fyrst: Áður en þú byrjar að þýða skaltu brjóta íslensku setninguna niður í kjarnahluta (frumlag, sagnorð, andlag) og skipuleggja hvernig þeir munu raðast upp í SOV-mynstri maratí.
- Gættu að eftirsetningum: Mundu að breyta nafnorðum í samsett form (oblique case) áður en þú bætir við eftirsetningum í maratí.
- Veldu rétt kurteisisstig: Kannaðu tengsl persóna eða markhóp textans vel til að velja á milli „tu“ og „tumhi“ forma.
- Forðastu bókstaflegar þýðingar á orðasamböndum: Íslensk orðatiltæki eins og „að koma alveg af fjöllum“ eða „að leggja höfuðið í bleyti“ hafa enga bókstaflega merkingu í maratí. Þau verður að staðfæra yfir í sambærileg maratísk orðatiltæki eða útskýra merkingu þeirra beint.
- Prófaðu textann með móðurmálshafa: Vegna þess hve maratí er ríkt af blæbrigðum og staðbundnum mállýskum (s.s. puneri eða kolhapuri) er mikilvægt að fá móðurmálshafa til að lesa yfir endanlega þýðingu til að tryggja að hún flæði eðlilega.
Að lokum krefst þýðing á milli íslensku og maratí ekki aðeins málfræðilegrar nákvæmni heldur einnig djúps skilnings á þeim tveimur ólíku heimum sem málin spretta úr. Með því að huga vel að orðaröð, beygingum og menningarlegum gildum er hægt að skapa vandaðan texta sem miðlar upprunalegum boðskap með skýrum og áhrifaríkum hætti.