Häzirki wagtda dünýäniň globallaşmagy, halkara ykdysady gatnaşyklaryň ösmegi we maglumat tehnologiýalarynyň çalt depginler bilen ýaýramagy netijesinde dürli dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan talap barha artýar. Şol sanda, türkmen dilinden iňlis diline terjime etmek hem aýratyn ylmy, amaly we döredijilikli çemeleşmäni talap edýän örän möhüm ugurlaryň biridir. Türkmen dili Türki diller maşgalasyna degişli bolup, aggliutinatiw (goşulmaly) gurluşa eýedir. Iňlis dili bolsa Hindi-Ýewropa diller maşgalasyna girip, esasan analitik dil hasaplanýar. Bu iki diliň gurluşy, grammatikasy, sintaksisi, fonetikasy we hatda medeni aňlatmalary birek-birekden düýpli tapawutlanýar. Şol sebäpli professional terjimeçi diňe bir sözleri terjime etmek bilen çäklenmän, eýsem manyny, medeni konteksti we dil öwüşginlerini dogry hem-de takyk ýetirmegi başarmalydyr.
Sintaktik Gurluşyň Tapawutlary: Söz Tertibi we Onuň Terjime Düzgünleri
Türkmen we iňlis dilleriniň arasyndaky iň esasy we göz göze ilýän tapawutlaryň biri sözlemdäki sözleriň tertibindedir. Türkmen dilinde standard söz tertibi "Eýe - Aýyklaýjy (Ýöneliş, Wagt, Ýer we ş.m.) - Habar" (SOV: Subject - Object - Verb) ýörelgesine esaslanýar. Ýagny, işlik (habar) hemişe diýen ýaly sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Mysal üçin: "Men düýn agşam dostum bilen täze kitaby uly gyzyklanma bilen okadym".
Iňlis dilinde bolsa sintaktik gurluş berk "Eýe - Habar - Aýyklaýjy" (SVO: Subject - Verb - Object) tertibindedir. Ýagny, işlik eýeden soň derrew gelmeli we aýyklaýjylar ondan soň ýerleşmeli: "I read the new book with great interest with my friend yesterday evening". Bu düýpli tapawut, has çylşyrymly we uzyn sözlemleri terjime edilende uly kynçylyklary döredip bilýär. Terjimeçi türkmençe sözlemi başyndan ahyryna çenli okap, onuň habaryny tapandan soň, iňlis diliniň kadalaryna laýyklykda gurluşy doly üýtgetmeli bolýar. Ýönekeý sözme-söz terjime bu ýerde şowsuzlyga uçrap, many taýdan düşnüksiz ýa-da örän emsaly tekstleriň ýüze çykmagyna sebäp bolup biler.
Morfologiki Tapawutlar: Aggliutinatiw we Analitik Ulgamlaryň Çaknyşygy
Türkmen dili aggliutinatiw dildir. Bu bolsa, sözüň köküne dürli goşulmalary (Affixes) yzygiderli goşmak arkaly täze manylaryň we grammatiki gatnaşyklaryň emele gelýändigini aňladýar. Bir ýeke-täk sözüň özünde ýöňkeme, düşüm, köplük we beýleki goşulmalar jemlenip biler. Mysal üçin, "dostlarymyzdan" diýen söz iňlis diline terjime edilende birnäçe söze öwrülýär: "from our friends" ("dost" - friend, "-lar" - -s, "-ymyz" - our, "-dan" - from).
Iňlis dilinde bolsa köp grammatiki gatnaşyklar kömekçi sözler, predloglar (prepositions), modal işlikler we kömekçi işlikler arkaly aňladylýar. Şonuň üçin türkmen dilindäki goşulmalaryň iňlis dilindäki ekwiwalentlerini (mysal üçin, "-da/-de" goşulmasyny "in, on, at, by" ýaly predloglar bilen) dogry saýlap almak örän wajypdyr. Kontekstiň talap edişine görä, bu predloglar we olaryň ulanylyşy düýpli üýtgep bilýär we nädogry saýlanan predlog terjimäniň akademiki ýa-da professional hilini peseldýär. Şeýle hem türkmen dilindäki käbir goşulmalar (meselem, ýöneliş, wagt aňladýanlar) iňlis dilinde düýbünden başga sözlemler bilen ýa-da beýleki söz toparlary arkaly aňladylmagy talap edip biler.
Idiomalar, Nakyllar we Medeni Ekwiwalentlik Ulgamy
Her bir halkyň dili onuň taryhy, medeniýeti, ýaşaýyş şertleri we dünýägaraýşy bilen berk baglanyşyklydyr. Türkmen dilinde hem diňe türkmen medeniýetine mahsus bolan nakyllar, atalar sözi we durnukly söz düzümleri (idiomalar) örän köpdür. Olary iňlis diline sözme-söz terjime etmek asla mümkin däldir. Mysal üçin, "göz edip, gaş çykmak" (bir zady gowulandyrjak bolup, has erbetleşdirmek) ýa-da "süýt tapan gatygy hem üflep içer" (öň ýanan adam seresap bolar) ýaly aňlatmalar iňlis diline sözme-söz geçirilse, iňlis okyjysy üçin hiç hili many aňlatmaz.
Şeýle ýagdaýlarda terjimeçi iki sany esasy usuly ulanmalydyr:
- Medeni ekwiwalenti tapmak: Iňlis dilinde şol bir many aňladýan durnukly söz düzümini tapmak. Mysal üçin, "süýt tapan gatygy hem üflep içer" diýen nakylyň iňlis dilindäki ekwiwalenti "Once bitten, twice shy" bolup biler.
- Deskriptiw (düşündirişli) terjime: Eger laýyk ekwiwalent tapylmasa, aňlatmanyň manysyny gysgaça we düşnükli sözler bilen iňlis dilinde düşündirmek.
Şeýle-de, "salamlaşmak", "gutlamak", "guwanmak" ýaly gündelik medeni aňlatmalaryň terjimesinde hem seresap bolmaly. Türkmen dilindäki "Gözüňiz aýdyň" diýen ýaly medeni aňlatmalar iňlis dilinde göni ekwiwalente eýe däl, şonuň üçin ýagdaýa we kontekste görä "Congratulations" ýa-da "I'm happy for you" görnüşinde terjime edilmeli bolýar.
Grammatiki Zamanlaryň we Işlik Formalarynyň Gabat Gelmezligi
Türkmen dilinde işlikleriň zamanlary we formalary iňlis dilindäki ýaly çylşyrymly däl ýaly görünse-de, olaryň özboluşly inçe aýratynlyklary bardyr. Iňlis dilinde 12 sany işlik zamany bar we olaryň her biriniň wagt aralygyny, hereketiň häsiýetini we gutarnyklylygyny aňlatmakda uly hyzmaty bar. Türkmen dilindäki "-ypdyr/-ipdir" goşulmasy köplenç işligiň geçmişde bolup geçendigini, emma gürleýjiniň muny başga birinden eşidendigini ýa-da giç bilendigini (şahsy şaýatlyk bolmazdan) görkezýär.
Iňlis dilinde bolsa şeýle manylary bermek üçin ýörite modal sözler, "apparently", "seemingly" ýaly adverbial sözler ýa-da "Present Perfect" ýaly zamanlar ulanylmalydyr. Şeýle-de, häzirki dowam edip duran wagt (Continuous) we adaty wagt (Simple) arasyndaky tapawudy hem türkmen dilinden geçirende gowy seljermeli. Sebäbi türkmen dilindäki "-ýar/-ýär" goşulmasy kontekste görä hem häzirki dowam edip duran hereketi, hem hemişelik gaýtalanýan hereketi aňdyp bilýär. Mysal üçin, "Ol okaýar" diýen sözlemi kontekste görä "He is reading" (häzirki wagtda) ýa-da "He studies" (okuwçy/talyp hökmünde) diýip terjime etmelidir.
Terjime Prosesinde Ýöňkeme we San Kategoriýalarynyň Aýratynlyklary
Ýöňkeme we eýelik goşulmalary türkmen dilinde örän giňden ulanylýar. Türkmen dilinde eýelik goşulmalary sözüň özünde jemlenýändigi sebäpli, köplenç eýelik çalyşmalaryny (meniň, seniň, onuň) ulanmak gerek bolmaýar. Mysal üçin, "Kitabymy getirdim" diýen wagtda "meniň" sözi ulanylmasa-da, "-ym" goşulmasy munuň meniň kitabymdygyny we "getirdim" sözündäki "-m" bolsa bu işi meniň ýerine ýetirendigimi görkezýär. Iňlis diline terjime edilende bolsa, "I brought my book" diýip, eýäni ("I") we eýelik çalyşmasyny ("my") hökman ulanmalydyrys.
Bulardan başga-da, köplük sanyň ulanylyşynda hem tapawutlar bar. Türkmen dilinde san görkezijileri (birlik, onluk ýa-da köplük sanlary) bar bolan sözlerden soň gelýän atlar köplük goşulmasyny almaýarlar. Mysal üçin, "bäş sany kitap". Emma iňlis dilinde san görkezijisinden soň at hökman köplük sanda bolmalydyr: "five books". Bu ýönekeý ýaly görünýän kada professional terjimelerde ýygy-ýygydan ýol berilýän ýalňyşlyklaryň biri hasaplanýar.
Professional Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar we Usullar
Türkmen dilinden iňlis diline ýokary hilli, professional we okyja düşnükli terjimäni amala aşyrmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek uly netije berer:
- Konteksti Doly Öwreniň: Terjime etmäge başlamankaňyz, tutuş teksti ýa-da onuň esasy bölümlerini okap çykyň. Tekstiň umumy heňini, maksadyny we nähili okyjylar köpçüligi üçin ýazylandygyny anyklaň.
- Sözme-söz Terjimeden Gaça Duruň: Dilleriň arasyndaky gurluş tapawutlary sebäpli, sözme-söz terjime edilen tekstler gaty gury, emsaly we tebigy dilde ýazylmadyk ýaly görünýär. Manyny iňlis diliniň tebigy kadalaryna kybapdaş görnüşde täzeden gurluň.
- Tezauruslardan we Hünär Sözlüklerinden Peýdalanyň: Terjime edilýän mowzuga degişli takyk terminologiýany anyklamak üçin diňe bir adaty sözlükleri däl, eýsem hünär sözlüklerini hem-de sinonimler sözlüklerini yzygiderli ulanyň.
- Iňlis Dilindäki Tebigylyga (Collocations) Üns Beriň: Sözleriň özara utgaşyklygy iňlis dilinde örän wajypdyr. Terjime edilen tekst iňlis dilinde gürleýän adama ýasama däl-de, tebigy we akyp duran ýaly bolup görünmelidir.
- Gözden Geçiriş we Redaktirleme: Terjime prosesi gutarandan soň, teksti hökman birnäçe wagt goýup, soňra täze göz bilen redaktirläň. Mümkinçilik bar bolsa, iňlis dilini ene dili hökmünde gürleýän (native speaker) hünärmene ýa-da redaktora barladyň.
Jemläp aýdanymyzda, türkmen dilinden iňlis diline terjime etmek diňe bir iki dildäki sözleriň ekwiwalentlerini tapmak däl, eýsem iki dürli medeniýetiň we pikirleniş ulgamynyň arasynda ygtybarly köpri gurmakdyr. Sintaktik, morfologiki we leksiki tapawutlary yzygiderli öwrenmek hem-de terjime amalyýetinde häzirki zaman tehnologiýalaryndan we usullaryndan peýdalanmak ýokary hilli, professional we medeni taýdan laýyk netijeleri almaga uly ýardam berer.