די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף סלאָוואַקיש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אינטערעסאַנטן און קאָמפּליצירטן פּראָצעס, וואָס פֿאָדערט ניט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון ביידע שפּראַכן, נאָר אויך אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון זייערע היסטאָרישע און געאָגראַפֿישע קאָנטעקסטן. כאָטש ייִדיש איז אַ גערמאַנישע שפּראַך, פֿאַרמאָגט זי אַ באַדײַטנדיקן סלאַווישן און העברעיִש-אַרמישן (לשון-קודש) קאָמפּאָנענט, וואָס שאַפֿט ייִניקאַלע בריקן אָבער אויך ערנסטע מניעות בעת מיר פּרוּוון איבערצוקערן אירע טעקסטן אויף סלאָוואַקיש — אַ מערבֿ-סלאַווישע שפּראַך מיט אַ רײַכער פֿלעקסיקאַלער און גראַמאַטישער סטרוקטור. דער דאָזיקער אַרטיקל וועט דאָקומענטירן די וויכטיקסטע אַספּעקטן פֿון דעם איבערזעצונג-פּראָצעס און געבן נוצלעכע עצות פֿאַר פּראָפֿעסיאָנעלע איבערזעצער. ייִדיש און סלאָוואַקיש האָבן זיך באַגעגנט היסטאָריש אין די געביטן פֿון מזרח-אייראָפּע, ספּעציעל אין די געגנטן פֿון דער אַמאָליקער עסטרײַך-אונגערישער אימפּעריע, וווּ ייִדיש-רעדנדיקע קהילות האָבן געלעבט אין שכנות מיט סלאָוואַקיש-רעדנדיקע באַפֿעלקערונגען. דאָס שאַפֿט אַן אינטערעסאַנטע לינגוויסטישע ירושה וואָס דער איבערזעצונג-מומחה מוז גוט פֿאַרשטיין און אַנאַליזירן.
די היסטאָרישע און לינגוויסטישע באַגעגעניש
ייִדיש האָט זיך אַנטוויקלט במשך פֿון הונדערטער יאָרן אין דעם מזרח-אייראָפּעיִשן רוים, וווּ ייִדן האָבן געלעבט זײַט בײַ זײַט מיט סלאַווישע פֿעלקער. דאָס האָט אָפּגעדרוקט אַ שטאַרקן סינערגישן סינטאַקטישן און לעקסיקאַלן אײַנפֿלוס אויף דער שפּראַך. סלאָוואַקיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַ שפּראַך וואָס געהערט צו דער סלאַווישער משפּחה, אָבער זי האָט אויך גענומען אַ סך ווערטער און קאָנצעפּטן פֿון דײַטש דורך די יאָרהונדערטער פֿון קאָ-עקזיסטענץ אין דער עסטרײַך-אונגערישער אימפּעריע. פֿאַר דעם איבערזעצער מיינט דאָס, אַז סלאָוואַקיש און ייִדיש טיילן טיילמאָל פֿאַרבאָרגענע גערמאַנישע אָדער סלאַווישע וואָרצלען, וואָס קענען העלפֿן צו שאַפֿן אַ נאַטירלעכן פֿליס פֿונעם טעקסט, אויב מען ניצט זיי ריכטיק און קלוג.
סינטאַקסיס און וואָרט-סדר: פֿון V2 צו סלאָוואַקישער פֿרײַהייט
איינע פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע אַרויספֿאָדערונגען ליגט אין דעם וואָרט-סדר פֿון ביידע שפּראַכן. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך, פֿאָלגט דעם כלל פֿון ווערב אויפֿן צווייטן אָרט (V2) אין הויפּט-זאַצן. דאָס הייסט, אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז תּמיד קומען ווי דער צווייטער עלעמענט אינעם זאַץ, ניט געקוקט אויף דעם וואָס שטייט אויפֿן ערשטן אָרט. למשל, ווען מיר זאָגן אין ייִדיש: "נעכטן האָט ער געשריבן אַ בריוו," קומט דאָס ווערב "האָט" גלײַך נאָך דעם אַדווערב "נעכטן." אויב מיר וועלן שטעלן דעם סוביעקט אינצווישן, וועט דער זאַץ קלינגען אומנאַטירלעך.
סלאָוואַקיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, פֿאַרמאָגט אַ סך מער פֿרײַהייט אין איר סינטאַקסיס. דער וואָרט-סדר אין סלאָוואַקיש איז אָפֿט באַשטימט דורך דעם טעמאַ-רעמאַ פּרינציפּ (די אינפֿאָרמאַציע-סטרוקטור פֿונעם זאַץ). בעת מיר איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף סלאָוואַקיש, מוזן מיר זיך באַפֿרײַען פֿון דער שטרענגער V2 סטרוקטור און בויען זאַצן וואָס קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַ סלאָוואַקישן לייענער. אויב מיר וועלן פּרוּוון קאָפּירן דעם ייִדישן וואָרט-סדר וואָרט-בײַ-וואָרט, וועט דער סלאָוואַקישער רעזולטאַט זײַן אָדער גראַמאַטיש פֿאַלש אָדער סטיליסטיש שווער און אומבאַקוועם. אַ גוטער איבערזעצער דאַרף קענען פֿאַרוואַנדלען די גערמאַנישע לאָגיק פֿון ייִדישן זאַץ אין דער פֿלוענטער, פֿלעקסיקאַלער פֿרײַהייט פֿון דער סלאָוואַקישער סינטאַקטישער סטרוקטור.
דער לשון-קודש קאָמפּאָנענט און זײַן סלאָוואַקישער עקוויוואַלענט
ייִדיש איז ניט בלויז אַ גערמאַנישע דיאַלעקט, נאָר אַ פֿיוזשן-שפּראַך וואָס נעמט אַרום אַרום פֿופֿצן ביז צוואַנציק פּראָצענט ווערטער פֿון העברעיִש און אַראַמיש (לשון-קודש). די דאָזיקע ווערטער טראָגן אָפֿט טיפֿע קולטורעלע, רעליגיעזע און עמאָציאָנעלע באַדײַטונגען וואָס האָבן ניט קיין דירעקטן עקוויוואַלענט אין סלאָוואַקיש. למשל, ווערטער ווי "חוצפּה", "משפּחה", "נשמה" אָדער "גשמיות" פֿאָדערן פֿונעם איבערזעצער קאָנטעקסטועלע אַדאַפּטאַציע.
ווען מיר טרעפֿן אַזאַ וואָרט אין ייִדיש, מוזן מיר אַנאַליזירן זײַן פֿונקציע אינעם זאַץ און אין דעם ברייטערן קאָנטעקסט:
- אויב דאָס איז אַ רעליגיעזער אָדער היסטאָרישער קאָנסעפּט (ווי "שבת", "יומטובֿ", אָדער "כשר"), איז אָפֿט כּדאַי צו ניצן דאָס וואָרט אין זײַן אָריגינעלער פֿאָרעם אָדער מיט אַ טראַנסליטעראַציע (שבת - šabat), און צוגעבן אַ קורצן פֿוסנאָטע אָדער גלאָסאַר אויף סלאָוואַקיש, כּדי אָפּצוהיטן דעם קאָלאָריט פֿונעם טעקסט.
- אויב דאָס איז אַן עמאָציאָנעל לעקסיקאַל וואָרט ווי "חוצפּה", קען מען ניצן סלאָוואַקישע ווערטער ווי "drzosť" אָדער "bezočivosť", אָבער מען מוז פֿאַרשטיין אַז דער ספּעציפֿישער טעם פֿונעם אָריגינאַל קען זיך טיילמאָל פֿאַרלירן. דער איבערזעצער מוז געפֿינען דעם בעסטן באַלאַנס צווישן געטרײַשאַפֿט צום מקור און קלאָרקייט אין דער ציל-שפּראַך, כּדי דער סלאָוואַקישער לייענער זאָל פֿאַרשטיין די ריכטיקע כּוונה.
די סלאַווישע קאָנווערגענץ: אַן אומגעריכטער מעלה פֿאַרן איבערזעצער
אַ טשיקאַווע פּעקוליאַריטעט פֿון דעם איבערזעצונג-פּראָצעס איז דער פֿאַקט, אַז ייִדיש פֿאַרמאָגט שוין אַ רײַכן סלאַווישן עלעמענט, דער הויפּט פֿון פּויליש, רוסיש און אוקראַיִניש. ווערטער ווי "טאַטע", "זיידע", "קאַטשקע", און סופֿיקסן ווי "-ניק" (נודניק) אָדער די דעמינוטיוו-סופֿיקסן (ווי "-טשיק") זענען טיף אײַנגעבאַקן אין ייִדיש. דאָס הייסט, אַז אַ סך באַגריפֿן און עמאָציאָנעלע שטימונגען אין ייִדיש זענען שוין קאָנפֿיגורירט אויפֿן סלאַווישן אופֿן.
סלאָוואַקיש, ווי אַ סלאַווישע שפּראַך, טיילט אַ סך פֿון די דאָזיקע מאָרפֿעמען און סעמאַנטישע סטרוקטורן. דאָס קען העלפֿן דעם איבערזעצער צו איבערגעבן די פֿאָלקס-שפּראַך, די וואַרעמקייט און די נאָענטקייט פֿון ייִדישע דיאַלאָגן אויף סלאָוואַקיש פֿיל גרינגער ווי אויף ענגליש אָדער דײַטש. די אײַנפֿלאַנצונג פֿון סלאַוויש-שטאַמיקע קאָנסטרוקציעס אין ייִדיש ערלויבט אַן איבערזעצער צו געפֿינען ענלעכע סטיליסטישע פֿונקציעס אין סלאָוואַקיש. למשל, די באַנוץ פֿון דעמינוטיוון ווי "otecko" פֿאַר "טאַטע" אָדער "dedko" פֿאַר "זיידע" גיט איבער פּינקטלעך דעם וואַרעמען טאָן פֿון ייִדיש, וואָס גייט אָפֿט פֿאַרלוירן אין אנדערע מערבֿ-אייראָפּעיִשע שפּראַכן.
גראַמאַטיקאַל דזשענדער און די קאָמפּליצירטע קאַסוס-סיסטעם
די מאָרפֿאָלאָגיע פֿון סלאָוואַקיש איז פֿיל מער קאָמפּליצירט ווי די פֿון ייִדיש. ייִדיש האָט דרײַ גראַמאַטישע דזשענדערס (זכר, נקבה, נייטראַל) און פֿיר קאַסוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו, און אַ שוואַכן געניטיוו). סלאָוואַקיש פֿאַרמאָגט זיבן קאַסוסן און אַ גאָר קאָמפּליצירטע סיסטעם פֿון דעקלינאַציעס פֿאַר סובסטאַנטיוון, אַדזשעקטיוון און פּראָנאָמינען, וואָס זענען אָפּהענגיק אין דעם דזשענדער און אין דעם צי דער סובסטאַנטיוו איז אַ לעבעדיקע באַשעפֿעניש אָדער אַ חפֿץ.
בעת מיר איבערזעצן, מוזן מיר זײַן אָפּגעהיט מיט דער אָנווייזונג פֿון גראַמאַטישן דזשענדער. אַ וואָרט וואָס איז זכר אין ייִדיש קען זײַן נקבה אָדער נייטראַל אין סלאָוואַקיש. למשל: "דער טונקעלער וואַלד" - זכר אין ייִדיש, אָבער "די זון" - נקבה אין ייִדיש, בעת אין סלאָוואַקיש איז עס "slnko" - נייטראַל. די אַרויספֿאָדערונג איז צו האַלטן די גראַמאַטיקאַלע קאָוכירענץ פֿונעם סלאָוואַקישן טעקסט אָן אָנרירן די סעמאַנטישע פּינקטלעכקייט פֿונעם אָריגינאַל. דאָס פֿאָדערט פֿונעם איבערזעצער צו מאַכן גראַמאַטיקאַלע אַדזשאַסטמאַנץ אינעם גאַנצן זאַץ, כּדי די אַקאָרדאַנס צווישן אַדזשעקטיוון און סובסטאַנטיוון זאָל זײַן הונדערט פּראָצענט קאָרעקט אויף סלאָוואַקיש.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער צווישן ייִדיש און סלאָוואַקיש
כּדי צו דערגרייכן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף סלאָוואַקיש, זענען דאָ עטלעכע פֿונדאַמענטאַלע עצות וואָס יעדער איבערזעצער מוז האַלטן אין זינען:
- אידענטיפֿיצירן די מקור-תקופֿה און דעם געאָגראַפישן דיאַלעקט: ייִדיש פֿון פֿאַר דער מלחמה אין גאַליציע אָדער פּוילן קלינגט אַנדערש פֿון ליטווישן ייִדיש אָדער דעם הײַנטיקן ייִדיש וואָס מען רעדט אין די חסידישע קהילות. פֿאַרשטיין דעם הינטערגרונט וועט העלפֿן צו קלײַבן די ריכטיקע סלאָוואַקישע ווערטער און סטיליסטישע רעגיסטערס.
- פֿאַרשטיין די ייִדישע אידיאָמאַטיק און פֿאָלקס-חכמה: אַ סך ייִדישע אויסדרוקן האָבן ניט קיין גלײַכן איבערזעץ. "מאַכן אַ שבת פֿאַר זיך" אָדער "רעדן צום לאָמפּ" אָדער "אַן אָנשעניש" דאַרפֿן איבערגעזעצט ווערן סעמאַנטיש, ניט ליטעראַל. געפֿינט דעם סלאָוואַקישן אידיאָם וואָס טראָגט די זעלבע מעטאַפֿאָרישע און קולטורעלע וואָג.
- אויסנוצן די סלאַווישע פֿאַרבינדונגען מיט קלוגשאַפֿט: אויב אין ייִדיש ווערט גענוצט אַ סלאַוויש-שטאַמיק וואָרט, פּרוּווט געפֿינען צי עס עקזיסטירט אַן ענלעך וואָרט אין סלאָוואַקיש וואָס קען איבערגעבן די פֿילאָסאָפֿיע און קאָנטעקסט פֿונעם מקור. אָבער זײַט אָפּגעהיט מיט "פֿאַלשע פֿרײַנד" (ווערטער וואָס קלינגען ענלעך אָבער האָבן פֿאַרשיידענע באַדײַטונגען).
- איבערקוקן די ווערב-אַספּעקטן: סלאָוואַקיש ניצט אַ שטרענגע סיסטעם פֿון פּערפֿעקטיוו און אימפּערפֿעקטיוו ווערבן (dokonavý a nedokonavý vid). ייִדיש דרוקט אַספּעקטן אויס אַנדערש, אָפֿט מאָל מיט דער הילף פֿון פּרעפֿיקסן (ווי "אָנשרײַבן", "דורכלעזן"). דער איבערזעצער מוז אָפּשאַצן די דאָזיקע פֿאָרעם פֿון אַקציע און קלײַבן דעם ריכטיקן סלאָוואַקישן ווערב-אַספּעקט.
פֿאָרשונג און רעסורסן פֿאַר דעם איבערזעצער
זינט עס זענען ניט דאָ קיין סך דירעקטע ווערטערביכער צווישן ייִדיש און סלאָוואַקיש, מוז דער איבערזעצער אָפֿט מאָל ניצן דריטע שפּראַכן ווי אַ בריק, למשל דײַטש, פּויליש אָדער רוסיש. ניצן דעם גרויסן ייִדישן ווערטערבוך אָדער אָנליין רעסורסן ווי "ייִדישער ווערטערבוך קאָלאַבאָראַטיוו" קען זײַן זייער נוציק. אויך אַ גוטער פֿאַרשטאַנד פֿון דער פּוילישער גראַמאַטיק קען דינען ווי אַ ויסגעצייכנטע שטיץ פֿאַרן פֿאַרשטיין די סלאַווישע קאָנסטרוקציעס אין ייִדיש און ווי אַזוי זיי קענען ווערן רעפּרעזענטירט אויף סלאָוואַקיש.
סך-הכל
די אַרבעט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף סלאָוואַקיש פֿאָדערט אַן אויסערגעוויינלעכן באַלאַנס צווישן דער גערמאַנישער לאָגיק פֿון ייִדישן סינטאַקסיס, דעם סעמאַנטישן טיפֿקייט פֿון די לשון-קודש ווערטער און דער גראַמאַטישער דיסציפּלין פֿון סלאָוואַקיש. דורך אַ טיפֿער לינגוויסטישער אַנאַליז און אַ קענטיקער סענסיטיוויטעט צו די קולטורעלע שטעגן פֿון ביידע שפּראַכן, קען דער איבערזעצער שאַפֿן אַ ווערק וואָס וועט ברענגען די ייִדישע קולטור, געשיכטע און ליטעראַטור נאָענט צו די סלאָוואַקישע לייענער אויף אַן אמתן, קלאָרן און לעבעדיקן אופֿן. דאָס איז אַ שליסל-פֿונקציע פֿאַר דעם קולטורעלן אויסטויש צווישן ביידע פֿעלקער.