Þýðingar á milli íslensku og xhosa (isiXhosa) spanna mikla gjá á milli tveggja gerólíkra tungumálaætta og ólíkra menningarheima. Íslenska er norðurgermanskt tungumál sem á rætur sínar að rekja til fornnorrænu og einkennist af flóknu beygingarkerfi. Xhosa er hins vegar eitt af opinberum tungumálum Suður-Afríku, tilheyrir bantúmálafjölskyldunni og einkennist af samloðunarmálfræði, flóknum nafnorðaflokkum og smellihljóðum. Að þýða texta á milli þessara tveggja tungumála krefst miklu meira en einungis hefðbundinnar orðabókarvinnu; það krefst djúprar greiningar á ólíkri hugsun, ólíkri setningagerð og félagslegu samhengi.
Málfræðilegur munur: Beygingarkerfi gegn samloðun
Stærsta áskorunin við þýðingar á milli íslensku og xhosa liggur í grundvallarmuninum á því hvernig orð eru byggð upp. Íslenska treystir að miklu leyti á beygingar þar sem endingar nafnorða, lýsingarorða, greinis og sagna breytast eftir kyni, tölu, falli og beygingarflokki. Xhosa notar aftur á móti samloðun (agglutination) þar sem málfræðilegum einingum er staflað saman á sagnstofna og nafnorðastofna með forskeytum, innskeytum og viðskeytum.
Nafnorðaflokkar í xhosa og kynjakerfi íslensku
Í íslensku greinum við á milli þriggja málfræðilegra kynja (karlkyns, kvenkyns og hvorugkyns) og nafnorð fallast í fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall). Í xhosa er ekki til málfræðilegt kyn í þessum germanska skilningi. Þess í stað flokkast öll nafnorð í allt að fimmtán mismunandi nafnorðaflokka (noun classes). Þessir flokkar ráðast af merkingu nafnorðsins – til dæmis eru sérstakir flokkar fyrir fólk, dýr, plöntur, verkfæri, óhlutbundin hugtök eða fleirtöluform þessara flokka. Hver flokkur hefur sitt eigið einkennandi forskeyti, svo sem um-, aba-, isi- eða imi-. Fyrir vikið verður þýðandi að greina flokk nafnorðsins nákvæmlega áður en hægt er að þýða setninguna yfir á xhosa.
Samræmi og concords
Í xhosa ræður nafnorðaflokkurinn öllu samræmi (agreement) í setningunni. Þetta þýðir að sagnir, lýsingarorð, fornöfn og jafnvel töluorð verða að taka á sig forskeyti sem samsvarar nafnorðinu. Þetta kerfi kallast „concords“ og er mun yfirgripsmeira en kynjasamræmi í íslensku. Ef þýðandinn gerir villu við að velja réttan nafnorðaflokk hrynur samræmi allrar setningarinnar, sem gerir hana framandi eða óskiljanlega fyrir þá sem hafa málið að móðurmáli. Íslenskur texti með mörgum lýsingarorðum og flóknum setningafræðilegum tengslum verður því að vera algerlega endurskipulagður í xhosa til að viðhalda málfræðilegu flæði.
Sagnir og tíðakerfi: Flókin uppbygging
Íslenskar sagnir beygjast eftir persónu, tölu, tíðum (nútíð og þátíð) og háttum (framsöguháttur, viðtengingarháttur og boðháttur). Í xhosa eru upplýsingar um frumlag, andlag, tíð, horf (aspect) og neitun oft felldar inn í eitt og sama orðið sem röð forskeyta og viðskeyta. Heill íslenskur setningarhluti eins og „ég sá þau ekki“ verður að einu löngu orði í xhosa þar sem hvert atkvæði táknar tiltekna málfræðilega einingu. Þýðendur verða að hafa góða stjórn á því hvernig ákveðnar íslenskar sagnir, sem lýsa flóknum aðgerðum eða ástandi, varpast yfir á hið sérstaka tíða- og horfakerfi í xhosa.
Menningarleg staðfærsla: Frá jöklum til gresja
Tungumál endurspeglar umhverfi sigu og menningu. Íslenskt landslag, veðurfar og saga hafa mótað orðaforða sem á sér enga beina samsvörun í Suður-Afríku. Íslenskan á fjölmörg orð yfir snjó, ís, jökla, veðrabreytingar og sérstaka íslenska siði eða matvæli. Á sama hátt á xhosa ríkan orðaforða yfir ættartengsl, hefðbundin samfélagshlutverk, búfjárrækt, gresjulandslag og hefðbundna trú sem erfitt getur verið að koma á framfæri á íslensku án ítarlegra útskýringa.
Úrlausnir á menningarlegum eyðum
Þegar þýtt er á milli þessara tveggja mála þarf þýðandinn oft að grípa til lýsandi þýðinga, umorðana eða nýyrðasmíðar. Til dæmis, ef þýða á íslenska orðið „heiðríkja“ eða „snjóbylur“ yfir á xhosa, verður oft að nota lengra útskýrandi orðalag. Að sama skapi, ef verið er að þýða lykilhugtök úr xhosa eins og Ubuntu (sem lýsir heimspekilegri samkennd manna á milli og mannúð) yfir á íslensku, er ekki nóg að nota eitt orð heldur þarf að finna samhengi sem skilar réttum skilningi til íslenska lesandans.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að ná árangri við þýðingar á milli íslensku og xhosa er mælt með því að fylgja þessum hagnýtu leiðbeiningum:
- Greinið lykilhugtök og nafnorðaflokka: Þegar þýtt er yfir á xhosa er nauðsynlegt að ákvarða strax hvaða nafnorðaflokkur á við til að tryggja að allt samræmi í setningunni verði rétt.
- Forðist bókstaflega þýðingu: Orð-fyrir-orð þýðingar á milli beygingarmáls og samloðunarmáls leiða óhjákvæmilega til rangs málfars. Gakktu úr skugga um að þýða merkingu og samhengi setningarinnar en ekki einstök orð.
- Nýtið ensku sem brúarmál með varúð: Þar sem litlar sem engar beinar orðabækur eru til á milli íslensku og xhosa, þarf oft að nota ensku sem millilið. Mikilvægt er að enskt orðalag eða ensk setningaskipan smiti ekki út frá sér í lokaútgáfuna.
- Vinnið með þeim sem hafa málið að móðurmáli: Til að tryggja gæði og menningarlegt flæði ætti alltaf að láta einhvern sem hefur málið að móðurmáli fara yfir þýðinguna, sérstaklega þegar verið er að staðfæra markaðsefni, skáldskap eða flókinn fræðitexta.
Samantekt: Mikilvægi nákvæmra þýðinga
Þó að íslenska og xhosa séu landfræðilega og málfræðilega fjarri hvorri annarri, sýna vandaðar þýðingar hversu öflugt verkfæri tungumálið er til að tengja saman ólíka menningarheima. Með því að skilja beygingarfræði íslenskunnar og samloðun xhosa geta þýðendur brúað bilið á milli norðurs og suðurs og tryggt að boðskapurinn komist skýrt og áhrifaríkt til skila.