ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းသည် ကွဲပြားခြားနားသော ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို ချိတ်ဆက်ပေးသည့် တံတားတစ်စင်းဖြစ်သည်။ တိဗက်-မြန်မာ ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) မှ ဥရောပတိုက်၏ မည်သည့်ဘာသာစကားမိသားစုနှင့်မျှ ဆက်စပ်မှုမရှိဘဲ သီးခြားကွဲပြားတည်ရှိနေသော ဘတ်စကီဘာသာစကား (Basque သို့မဟုတ် Euskara) သို့ ပြန်ဆိုခြင်းသည် ဘာသာပြန်ပညာရှင်များအတွက် ထူးခြားဆန်းသစ်ပြီး စိန်ခေါ်မှုအပြည့်ရှိသော အလုပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာစကားမှ ဘတ်စကီဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် တွေ့ကြုံရမည့် သဒ္ဒါစနစ်ဆိုင်ရာ ကွဲပြားချက်များ၊ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံများ၊ ကြုံတွေ့ရမည့် အခက်အခဲများနှင့် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ဘာသာပြန်လက်ရာတစ်ခု ထွက်ပေါ်လာစေရန်အတွက် အသုံးချနိုင်မည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ်ဖော်ပြပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ တူညီသော်လည်း သဒ္ဒါစနစ် ကွဲပြားခြင်း (SOV Structure)
ဘာသာစကားအများစုတွင် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ အဓိကအတားအဆီးတစ်ခု ဖြစ်တတ်သော်လည်း မြန်မာဘာသာနှင့် ဘတ်စကီဘာသာစကားတို့တွင် တူညီသော ထူးခြားချက်တစ်ခုရှိသည်။ ၎င်းမှာ ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံးသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb သို့မဟုတ် SOV) ပုံစံဝါကျတည်ဆောက်ပုံကို အခြေခံထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝါကျတစ်ကြောင်းလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်စီးဆင်းမှုကို နားလည်ရန်နှင့် ပြန်ဆိုရန် ဥရောပဘာသာစကားအများစု (SVO စနစ်) ထက် ပိုမိုလွယ်ကူစေနိုင်သည်။ သို့သော် သဒ္ဒါစနစ်၏ အသေးစိတ်အချက်အလက်များ၌မူ ကြီးမားစွာ ကွဲပြားခြားနားကြသည်။
မြန်မာဝါကျများတွင် ကတ္တားနှင့် ကံကို ဖော်ပြရန် 'က'၊ 'ကို'၊ 'အား' စသည့် ဝိဘတ်များကို သုံးစွဲသော်လည်း ဝါကျ၏တည်ဆောက်ပုံမှာ လိုက်လျောညီထွေရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံ ဝိဘတ်များကို မြှုပ်နှံထားလေ့ရှိသည်။ ဘတ်စကီဘာသာစကားတွင်မူ သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများသည် အလွန်တင်းကျပ်ပြီး နာမ်နောက်ဆက်တွဲဝိဘတ်များကို တိကျစွာ ထည့်သွင်းရွေးချယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံချင်း တူညီသော်လည်း စကားလုံးများ၏ ဆက်စပ်မှုကို ဖော်ပြသည့် သဒ္ဒါအဆုံးသတ်များ၏ လုပ်ဆောင်ချက်မှာ လုံးဝကွဲပြားခြားနားသည်။
၂။ ဘတ်စကီဘာသာစကား၏ Ergative-Absolutive သဘာဝနှင့် မြန်မာ့ကတ္တားဝိဘတ်များ
ဘတ်စကီဘာသာစကားသည် Ergative-Absolutive အမျိုးအစား ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ကံရှိကြိယာပါဝင်သော ဝါကျများရှိ ကတ္တားသည် သီးခြားအဆုံးသတ်ဗျည်း (-k) ဖြင့် Ergative case ကို ယူရပြီး၊ ကံမရှိကြိယာဝါကျများမှ ကတ္တားနှင့် ကံရှိကြိယာဝါကျများမှ ကံသည် Absolutive case (မည်သည့်အဆုံးသတ်မျှမရှိသောပုံစံ) ကို ယူရသည်။ မြန်မာဘာသာတွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ ကံရှိ/ကံမရှိ ကြိယာအပေါ် မူတည်၍ ကတ္တားဝိဘတ် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိဘဲ 'က' သို့မဟုတ် ကတ္တားသီးသန့်ပုံစံကိုသာ သုံးစွဲသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာတွင် "လူက လာသည်" (ကံမရှိကြိယာဝါကျ) နှင့် "လူက ခွေးကို ရိုက်သည်" (ကံရှိကြိယာဝါကျ) ဟူသော ဝါကျနှစ်ခုလုံးတွင် ကတ္တားနောက်၌ 'က' ကို တူညီစွာ သုံးနိုင်သော်လည်း ဘတ်စကီဘာသာစကားတွင်မူ ပထမဝါကျရှိ 'လူ' ကို Absolutive ပုံစံဖြင့် ရေးသားရပြီး ဒုတိယဝါကျရှိ 'လူ' ၏ နောက်၌ '-k' ကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းကာ Ergative ပုံစံဖြင့် ရေးသားရသည်။ ဤစနစ်သည် မြန်မာဘာသာပြန်သူများအတွက် အလွန်အသေးစိတ်ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သော သဒ္ဒါဂဏန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။
၃။ ကပ်တွယ်ပေါင်းစပ်ခြင်းစနစ် (Agglutination) နှင့် သဒ္ဒါအဆုံးသတ်များ
မြန်မာဘာသာစကားသည် အပုဒ်ဖြတ်စကားလုံးများ (Particles) နှင့် ဝိဘတ်များကို အသုံးပြု၍ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဆက်သွယ်မှုကို ဖော်ပြသော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ဘတ်စကီဘာသာစကားသည်လည်း ကပ်တွယ်ပေါင်းစပ်သော (Agglutinative) ဘာသာစကားအမျိုးအစားဖြစ်ပြီး နာမ်တစ်ခုနောက်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုးကို ဖြစ်စေသော နောက်ဆက်တွဲ (Suffixes) များစွာကို ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းရသည်။ ဘတ်စကီဘာသာစကားတွင် နာမ်များအတွက် သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းဆိုင်ရာ ကိန်းဝိဘတ် (Cases) ပေါင်း ၁၇ ခုထက်မနည်း တည်ရှိနေပြီး ၎င်းတို့သည် မြန်မာဘာသာ၏ '၌၊ တွင်၊ မှ၊ သို့၊ ဖြင့်' စသည့် ဝိဘတ်များနှင့် အလားသဏ္ဌာန်တူသော်လည်း ပိုမိုရှုပ်ထွေးလှသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာတွင် "အိမ်၌" သို့မဟုတ် "အိမ်တွင်" ဟု ရေးသားရာတွင် 'အိမ်' ဟူသော နာမ်နှင့် '၌' သို့မဟုတ် 'တွင်' ဟူသော ဝိဘတ်ကို ခွဲခြားရေးသားသော်လည်း၊ ဘတ်စကီဘာသာတွင်မူ 'etxe' (အိမ်) နောက်၌ သတ်မှတ်နောက်ဆက်တွဲကို ပေါင်းစပ်ပြီး 'etxean' (အိမ်ထဲတွင်) ဟု တစ်ဆက်တည်း ပေါင်းစပ်ရေးသားရသည်။ ထို့အပြင် နာမ်တစ်ခုချင်းစီ၏ ဧကဝုစ် (Singular)၊ ဗဟုဝုစ် (Plural) နှင့် အညွှန်းမဲ့ပုံစံ (Indefinite) များအပေါ် မူတည်၍ ၎င်းနောက်ဆက်တွဲများမှာ ပုံစံပြောင်းလဲသွားသည်။ မြန်မာဘာသာပြန်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် ဤသဒ္ဒါနောက်ဆက်တွဲများ၏ အနုစိတ်ကွဲပြားခြားနားမှုများကို စနစ်တကျ မသိရှိပါက လွဲမှားသော အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
၄။ Polypersonal Agreement စနစ်နှင့် ကြိယာဝိဘက်ပြောင်းလဲမှုများ
မြန်မာဘာသာစကားတွင် ကြိယာများသည် ကတ္တား သို့မဟုတ် ကံ၏ လူပုဂ္ဂိုလ် (ပထမ၊ ဒုတိယ၊ တတိယပုဂ္ဂိုလ်) နှင့် ကိန်း (ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်) အပေါ် မူတည်၍ ပုံစံပြောင်းလဲခြင်းမရှိပါ။ ဥပမာ- "ကျွန်တော်သွားသည်"၊ "သူတို့သွားသည်" စသည့် ဝါကျများတွင် 'သွားသည်' ဟူသော ကြိယာသည် ပုံသေဖြစ်သည်။ သို့သော် ဘတ်စကီဘာသာစကားတွင်မူ ကြိယာများသည် အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး Polypersonal Agreement ဟု ခေါ်ဆိုသော စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဘတ်စကီကြိယာတစ်ခုသည် ဝါကျအတွင်းရှိ ကတ္တား၊ တိုက်ရိုက်ကံ နှင့် သွယ်ဝိုက်ကံတို့၏ လူပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ကိန်းအားလုံးနှင့် ကိုက်ညီအောင် ပုံစံပြောင်းလဲရခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် မြန်မာဝါကျတစ်ကြောင်းကို ဘတ်စကီသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ပြောဆိုသူ၊ နားထောင်သူနှင့် ပြောဆိုခံရသူတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို သေချာစွာဆန်းစစ်ပြီးမှသာ မှန်ကန်သော ကြိယာပုံစံကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ထို့အပြင် ဘတ်စကီဘာသာတွင် ကြိယာအကူ (Auxiliary Verbs) များကို အဓိကကြိယာများနှင့် တွဲဖက်သုံးစွဲရသဖြင့် သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများကို တိကျစွာလိုက်နာရန် လိုအပ်သည်။
၅။ ပြောဆိုသူနှင့် နားထောင်သူ ဆက်စပ်မှုဆိုင်ရာ နာမ်စားစနစ် (Honorifics and Allocative Forms)
မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် အသက်အရွယ်၊ လူမှုရေးအဆင့်အတန်းနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအပေါ် မူတည်၍ နာမ်စားများနှင့် သုံးနှုန်းပုံများ အလွန်များပြားသည်။ "ကျွန်တော်၊ ကျွန်မ၊ ဘုရားတပည့်တော်၊ အရှင်ဘုရား၊ ဦး၊ ဒေါ်" စသည့် ဂါရဝပြုစကားလုံးများနှင့် နာမ်စားများသည် မြန်မာဘာသာ၏ အသက်သွေးကြောဖြစ်သည်။ ဘတ်စကီယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားတွင်မူ ယင်းကဲ့သို့ တိုက်ရိုက်တူညီသော သဒ္ဒါအဆင့်အတန်း သတ်မှတ်ချက်များမရှိပါ။
သို့သော် ဘတ်စကီဘာသာစကားတွင် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှုကိုပြသရန် 'Hika' (သို့မဟုတ် Hitano) ဟုခေါ်သော အလွတ်သဘော ပြောဆိုမှုပုံစံရှိပြီး ယင်းစနစ်တွင် နားထောင်သူ၏ ဂျင်ဒါ (ကျား/မ) အပေါ် မူတည်၍ ကြိယာအဆုံးသတ်များ ပြောင်းလဲသွားသည်။ မြန်မာဘာသာတွင်လည်း ပြောဆိုသူ၏ ဂျင်ဒါပေါ်မူတည်၍ 'ခင်ဗျာ/ရှင်' ကွဲပြားသော်လည်း ဘတ်စကီစနစ်မှာ နားထောင်သူ၏ ဂျင်ဒါကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် လူမှုဆက်ဆံရေးပုံစံများကို လျော်ကန်စွာ ပြန်ဆိုနိုင်ရန်အတွက် ဤဘာသာစကားနှစ်ခု၏ သုံးနှုန်းပုံစနစ်များကို သေချာစွာ နားလည်ထားရန် အရေးကြီးပါသည်။
၆။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများနှင့် ဆီလျော်အောင် ပြန်ဆိုခြင်း နည်းလမ်းများ (Localization Techniques)
ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်သည့် ကံ၊ ကံ၏အကျိုး၊ သံသရာ၊ နိဗ္ဗာန် စသည်တို့) ကို ဥရောပနောက်ခံရှိသော ဘတ်စကီဘာသာစကားသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုရန် ခက်ခဲလှသည်။ ယင်းအခါမျိုးတွင် စကားလုံးချင်းတိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းထက် အဓိပ္ပာယ်ရှင်းလင်းချက်ကို အခြေခံ၍ ဆီလျော်အောင် ညှိနှိုင်းပြန်ဆိုခြင်း (Localization) ကို အသုံးပြုရမည်ဖြစ်သည်။ ဘတ်စကီဘာသာစကား၏ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံများ၊ ဒဏ္ဍာရီများနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို သိရှိနားလည်ခြင်းဖြင့် မူရင်းမြန်မာစာသား၏ ဆိုလိုရင်းကို ဘတ်စကီစာဖတ်ပရိသတ်များ အလွယ်တကူ သဘောပေါက်နိုင်မည့် စကားလုံးများအဖြစ် ဖန်တီးပုံဖော်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။
၇။ မြန်မာ-ဘတ်စကီ ဘာသာပြန်သူများအတွက် အဖိုးတန်အကြံပြုချက်များ
- စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းကို လုံးဝရှောင်ကြဉ်ပါ- သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံ မတူညီမှုကြောင့် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက နားလည်ရခက်သော သို့မဟုတ် သဒ္ဒါမှားယွင်းသော ဝါကျများ ထွက်ပေါ်လာနိုင်သည်။ အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ အဓိကထား၍ ဘတ်စကီဘာသာစကား၏ သဘာဝကျသော ရေးသားပုံအတိုင်း ပြန်လည်တည်ဆောက်ပါ။
- ကပ်တွယ်ဝိဘတ်များနှင့် သဒ္ဒါအဆုံးသတ်များကို စနစ်တကျ လေ့လာပါ- ဘတ်စကီဘာသာစကား၏ အခက်ခဲဆုံးအပိုင်းဖြစ်သော နာမ်နောက်ဆက်တွဲဝိဘတ်များ (Cases) နှင့် ၎င်းတို့၏ ဧကဝုစ်/ဗဟုဝုစ် ပြောင်းလဲပုံကို အမြဲတစေ ဆန်းစစ်စစ်ဆေးပါ။
- ကြိယာအပြောင်းအလဲနှင့် ကတ္တား-ကံ ဆက်စပ်မှုကို စစ်ဆေးပါ- ဝါကျတစ်ကြောင်းချင်းစီရှိ ကတ္တားနှင့် ကံတို့၏ လူပုဂ္ဂိုလ်ခွဲခြားမှုကို တိကျစွာသတ်မှတ်ပြီး ဘတ်စကီကြိယာနှင့် သဒ္ဒါညီညွတ်မှု (Concord) ရှိမရှိကို သေချာစွာ စစ်ဆေးပါ။
- ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါ- စာသား၏ မူရင်းဆိုလိုရင်းနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို ဘတ်စကီစာဖတ်ပရိသတ်များ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားကဲ့သို့ သဘာဝကျကျ ခံစားနားလည်နိုင်ရန်အတွက် ဆီလျော်အောင် ပြုပြင်ရေးသားပါ။
- အဘိဓာန်နှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များကို အသုံးပြုပါ- တရားဝင် ဘတ်စကီဘာသာစကား အကယ်ဒမီ (Euskaltzaindia) ၏ အဘိဓာန်များနှင့် ဒေတာဘေ့စ်များကို အသုံးပြု၍ ခေတ်မီဆန်းသစ်ပြီး တိကျသော ဝေါဟာရများကို ရွေးချယ်အသုံးပြုပါ။
နိဂုံးချုပ်- ဘာသာပြန်အရည်အသွေးကို မြှင့်တင်ခြင်း
အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် မြန်မာဘာသာစကားမှ ဘတ်စကီဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စိန်ခေါ်မှုများစွာရှိသော်လည်း ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ထူးခြားချက်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကွဲပြားမှုများကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာဆန်းစစ်ခြင်းဖြင့် အဆင့်အတန်းမြင့်မားပြီး သဘာဝကျသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုများကို ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ဘာသာပြန်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် မိမိ၏ ဘာသာစကားစွမ်းရည်ကို စဉ်ဆက်မပြတ် မြှင့်တင်ပြီး ခေတ်မီဘာသာပြန်နည်းစနစ်များကို အသုံးချခြင်းဖြင့် အောင်မြင်ကျော်ကြားသော ဘာသာပြန်လက်ရာကောင်းများကို ဖန်တီးထုတ်လုပ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။