Þýðingar á milli íslensku og litháísku spanna brú á milli tveggja fornlegustu og málfræðilega flóknustu tungumála Evrópu. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni, þá greinast þau í ólíkar áttir: íslenska er norðurgermanskt mál en litháíska er austurbaltneskt mál. Þessi sögulegi aðskilnaður hefur í för með sér sérstakar áskoranir fyrir þýðendur sem þurfa að miðla merkingu, blæbrigðum og menningarlegu samhengi á milli þessara tveggja ólíku málsvæða. Til að tryggja hágæða þýðingu þarf djúpan skilning á málfræðilegri uppbyggingu beggja mála, beygingakerfum þeirra og setningafræði.
Fallbeyging og fallstjórn: Fjórir móti sjö
Einn stærsti málfræðilegi munurinn á íslensku og litháísku liggur í fjölda falla. Íslenska notar fjögur föll: nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall. Litháíska gengur hins vegar mun lengra og styðst við sjö föll: nefnifall (vardininkas), eignarfall (kilmininkas), þágufall (naudininkas), þolfall (galininkas), tækjafall/tólfall (įnagininkas), staðarfall (vietininkas) og ávarpsfall (šauksmininkas). Þessi munur krefst þess að þýðandi hafi fyllstu gát á því hvernig merking forsetninga á íslensku breytist yfir í fallbeygingar án forsetninga á litháísku.
Sem dæmi má nefna að þegar íslenska notar forsetningar eins og „með“ eða „í“ til að tákna tæki eða staðsetningu, notar litháíska oft tækjafall eða staðarfall eitt og sér án forsetningar. Íslenska setningin „ég skrifa með blýanti“ verður á litháísku „rašau pieštuku“ (þar sem „pieštuku“ er tækjafall af nafnorðinu „pieštukas“). Að sama skapi breytist „ég bý á Íslandi“ í „gyvenu Islandijoje“ (staðarfall). Þýðendur verða að geta greint þessi hlutverk fljótt og örugglega til að forðast hráar eða bókstaflegar þýðingar sem hljóma óeðlilega fyrir litháíska málnotendur.
Málfræðilegt kyn: Hvar er hvorugkynið?
Annað mikilvægt atriði er flokkun nafnorða eftir kynjum. Íslenska hefur þrjú kyn: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Litháíska hefur hins vegar aðeins tvö málfræðileg kyn: karlkyn (vyriškoji giminė) og kvenkyn (moteriškoji giminė). Hvorugkyn fyrirfinnst ekki sem sjálfstæður flokkur nafnorða í litháísku, þótt það megi finna leifar af því í sumum lýsingarorðum og sagnorðum í ópersónulegri notkun.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í litháísku þarf því að ákveða hvernig hvorugkynsorð íslenskunnar falla að litháíska kerfinu. Orð eins og „barn“ (hvorugkyn á íslensku) verður „vaikas“ (karlkyn á litháísku), og „borð“ (hvorugkyn) verður „stalas“ (karlkyn). Þessi kynjabreyting hefur keðjuverkandi áhrif á öll lýsingarorð, ábendingarfornöfn og töluorð sem samsvara nafnorðinu í setningunni, þar sem þau verða öll að samræmast nýja kyninu á litháísku til þess að málfræðin sé rétt.
Greinirinn og ákveðni: Hvernig á að skilgreina án greinis?
Íslenska notar ákveðinn greini, ýmist viðskeyttan (t.d. „húsið“) eða lausan (t.d. „hið stóra hús“), til að gefa til kynna að átt sé við ákveðinn hlut. Litháíska hefur hins vegar engan málfræðilegan greini, hvorki lausan né viðskeyttan. Hvernig leysir þýðandi þetta vandamál án þess að missa upplýsingar um ákveðni eða óákveðni í textanum?
Litháíska notar aðrar aðferðir til að sýna ákveðni. Ein helsta leiðin er notkun sérstakra ákveðinna beygingarforma lýsingarorða (įvardžiuotini būdvardžiai). Til dæmis er „baltas namas“ „hvítt hús“ (óákveðið), en „baltasis namas“ er „hvíta húsið“ (ákveðið). Einnig er hægt að nota ábendingarfornöfn eins og „tas“ (þessi) eða „šis“ (þessi) til að undirstrika ákveðni í ákveðnum samhengjum. Þýðandinn verður að velja rétta blæbrigðið hverju sinni til þess að textinn haldi upprunalegum fókus sínum og sé ekki ofhlaðinn af fornöfnum.
Sagnir, tíðir og sagnhorf
Litháíska og íslenska hafa bæði ríkulegt sagnakerfi, en áherslur þeirra eru nokkuð ólíkar. Litháíska notar sagnhorf (verbal aspect) til að gefa til kynna hvort athöfn sé lokið (perfective) eða í gangi (imperfective). Þótt þetta sé ekki eins strangt og í slavneskum málum, þá spilar það mikilvægt hlutverk í litháískri málnotkun og er oft táknað með forskeytum á sögnum.
Á íslensku er lokið eða ólokið ferli oft tjáð með hjálparsögnum eða samhengi (t.d. „ég var að skrifa“ og „ég skrifaði“). Þegar þýtt er yfir í litháísku verður þýðandinn að greina þessi blæbrigði nákvæmlega og velja rétt sagnhorf (t.d. „rašiau“ fyrir ólokið ferli og „parašiau“ fyrir lokið ferli). Að auki hefur litháíska flókið kerfi lýsingarhátta (dalyviai, pusdalyviai, padalyviai) sem oft koma í stað aukasetninga á íslensku, sem gerir það að verkum að þýðandi þarf stundum að umorða heilu málsgreinarnar til að tryggja gott flæði.
Setningaskipan og orðaröð
Orðaröð í íslensku er tiltölulega föst og fylgir yfirleitt SVO-mynstrinu (frumlag - sögn - andlag), þótt hún geti breyst í spurningum eða þegar aukasetningar eiga í hlut. Litháíska hefur hins vegar mun frjálsari orðaröð vegna hins flókna fallbeygingarkerfis síns. Þar sem föllin sýna skýrt hvaða hlutverki hvert orð gegnir í setningunni er hægt að færa orð til án þess að missa grundvallarmerkinguna, þótt slíkt geti breytt áherslum eða blæbrigðum.
Þýðandi sem vinnur á milli þessara mála verður að gæta þess að láta ekki stífa íslenska orðaröð stýra litháíska textanum um of. Ef orðaröðin er flutt beint yfir getur litháíski textinn virkað stífur eða jafnvel ljóðrænn á óviðeigandi hátt. Gott er að nýta frjálsræði litháískunnar til að leggja áherslu á mikilvægustu upplýsingarnar í lok setningarinnar, sem er algengt í baltneskum stíl.
Framburður, umritun og heiti
Sérnöfn og erlend heiti valda oft erfiðleikum í þýðingum á milli íslensku og litháísku. Litháíska hefur þá sérstöðu að laga öll erlend nafnorð og sérnöfn að sínu eigin beygingarkerfi með því að bæta við viðeigandi endingum (oftast -as, -is, -us fyrir karlkyn og -a, -ė fyrir kvenkyn). Til dæmis verður nafn eins og „Jón“ að „Jonas“ og „Reykjavík“ verður „Reikjavikas“.
Þegar íslensk nöfn eru þýdd yfir á litháísku verður því að fylgja opinberum reglum litháísku málnefndarinnar (VLKK) um umritun og aðlögun. Þýðandi þarf að þekkja hvernig íslenskir stafir sem ekki eru til í litháísku (eins og þ, ð, æ, ö) eru umritaðir. Rangt aðlöguð sérnöfn geta leitt til þess að textinn verði óskiljanlegur eða fallbeygingar hans falli ekki saman við aðlæg orð.
Menningarleg staðfærsla og orðasmíð
Íslenska er þekkt fyrir málhreinsunarstefnu sína og nýyrðasmíð. Þegar tæknileg eða nútímaleg hugtök eru þýdd, á íslenska oft sín eigin sérstöku orð (t.d. „tölva“, „snjallsími“). Litháíska fylgir einnig ákveðinni málverndunarstefnu þar sem opinber málnefnd hefur eftirlit með nýmælum og reynir að búa til litháísk orð fremur en að taka upp slettur, þótt lánsorð úr ensku og öðrum málum séu algeng í óformlegu talmáli.
Þýðandi á milli þessara mála verður að þekkja opinberar kröfur og hefðir beggja landa. Ekki má gera ráð fyrir að enskt hugtak sem hefur verið íslenskað eigi beina hliðstæðu á litháísku. Rannsóknarvinna og notkun áreiðanlegra orðabóka og gagnagrunna er því lykilatriði til að tryggja að þýðingin sé bæði málfræðilega rétt og menningarlega viðeigandi.
Gagnleg ráð fyrir þýðendur
- Greindu hlutverk forsetninga: Ekki þýða íslenskar forsetningar bókstaflega. Skoðaðu hvaða falli þær stýra og hvernig því hlutverki er miðlað með réttu falli í litháísku (t.d. tækjafalli eða staðarfalli).
- Gættu að kynjasamræmi: Þegar hvorugkynsorð eru þýdd yfir í karlkyn eða kvenkyn í litháísku, þarf að yfirfara alla setninguna til að tryggja að lýsingarorð og fornöfn beygist rétt með nýja kyninu.
- Notaðu ákveðin lýsingarorð rétt: Notaðu ákveðnu form litháískra lýsingarorða þegar íslenski textinn krefst ákveðins greinis, frekar en að ofnota ábendingarfornöfn sem geta gert textann þunglamalegan.
- Skildu sagnhorfin: Veldu á milli lokins og ólokins sagnhorfs á litháísku eftir því hvort verið er að lýsa yfirstandandi athöfn eða loknum atburði í íslenska textanum.
- Kannaðu samhengið: Litháíska hefur tilhneigingu til að nota lýsingarháttasetningar mun meira en íslenska, sem oft kýs aukasetningar með tengingum. Leyfðu þér að breyta setningagerðinni til að fá náttúrulegra flæði.