Орчин үеийн даяаршил, бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хүрээнд Азийн орнуудын хэлний харилцаа, түүний дотор монгол хэлнээс бирм (мьянмар) хэл рүү хөрвүүлэх шаардлага нэмэгдэж байна. Монгол болон бирм хэл нь гарал үүслийн хувьд өөр өөр хэлний бүлэгт (Монгол хэл нь Алтай язгуурын, Бирм хэл нь Сино-Төвд язгуурын) хамаардаг боловч өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд гайхалтай ижил төстэй талуудтай. Гэсэн хэдий ч соёлын өвөрмөц сэтгэлгээ, хүндэтгэлийн тогтолцоо, ангилагч үгсийн хэрэглээ зэрэг нь орчуулагчаас өндөр ур чадвар, нарийн мэдрэмж шаарддаг. Энэхүү өгүүлэлд монгол хэлнээс бирм хэл рүү орчуулах үйл явцын гол сорилтууд, синтаксийн зохицол болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтэц ба Синтаксийн Ижил Төлөв (SOV Бүтэц)
Монгол ба бирм хэлний орчуулгын хамгийн том давуу тал бол хоёр хэл хоёулаа Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн үндсэн бүтэцтэй байдагт оршино. Англи эсвэл хятад хэл шиг SVO бүтэцтэй хэлнээс орчуулахад өгүүлбэрийн бүтцийг бүхэлд нь өөрчлөх шаардлага гардаг бол монгол-бирм орчуулгад үгсийн дараалал ерөнхийдөө ижил хадгалагддаг.
Жишээлбэл, монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг бирм хэл рүү хөрвүүлэхэд "Би (Subject) - Ном (Object) - Уншиж байна (Verb)" гэсэн дарааллаараа шууд бууна. Энэ нь орчуулагчид эх бичвэрийн логик урсгалыг алдагдуулахгүйгээр шууд хөрвүүлэх боломжийг олгодог бөгөөд урт, нийлмэл өгүүлбэрүүдийг орчуулахад үйл явцыг ихээхэн хөнгөвчилж өгдөг давуу талтай юм.
2. Залгамал Хэлний Шинж Чанар ба Тийн Ялгалын Зохицол
Хоёр хэлний өөр нэг ижил шинж чанар нь залгамал (agglutinative) бүтэцтэй байдал юм. Монгол хэлэнд нэр үгийн араас тийн ялгалын дагавруудыг залгаж өгүүлбэр дэх үүрэг, харилцааг тодорхойлдог шиг бирм хэлэнд нэр үгийн араас тусгай сул үгс буюу нэр үгийн маркеруудыг залгадаг.
- Нэрлэхийн тийн ялгал: Монгол хэлэнд тодорхой дагаваргүй боловч бирм хэлэнд өгүүлбэрийн эзэн биеийг заахын тулд "-ка" (က) эсвэл албан ёсны бичгийн хэлэнд "-ти" (သည်) зэрэг сул үгийг ашигладаг.
- Заахын тийн ялгал: Монгол хэлний "-ыг/-ийг" дагаврын үүргийг бирм хэлний "-го" (ကို) маркер гүйцэтгэнэ.
- Өгөхийн оршихын тийн ялгал: Монгол хэлний "-д/-т" дагавар нь бирм хэлний "-ма" (မှာ - орших газар) эсвэл "-ау" (သို့ - чиглэл) гэсэн сул үгстэй дүйцдэг.
Орчуулагч эдгээр дагавар болон сул үгсийн үүргийг нарийн уялдуулж сурах нь өгүүлбэрийг зөв, найруулга сайтай хөрвүүлэх үндэс болдог. Нэг тийн ялгалын дагаврыг буруу сонговол өгүүлбэрийн утга бүхэлдээ өөрчлөгдөх эрсдэлтэй.
3. Тооны Нэр ба Ангилагч Үгсийн Нарийн Тогтолцоо
Бирм хэл рүү орчуулахад тулгардаг хамгийн өвөрмөц бөгөөд төвөгтэй сорилтуудын нэг бол ангилагч үгс (numeral classifiers) юм. Монгол хэлэнд бид "гурван хүн", "хоёр ном", "таван машин" гэж шууд тоолдог бол бирм хэлэнд нэрлэгдэж буй зүйлийнх нь шинж чанараас хамаарч заавал тусгай ангилагч үгийг ашиглах ёстой.
Бирм хэлний тоолох бүтэц нь: Нэр үг + Тооны нэр + Ангилагч үг гэсэн дараалалтай байна. Жишээ нь:
- Хүн тоолоход: "у" (ဦး) эсвэл "яу" (ယောက်)
- Машин, унаа тоолоход: "си" (စီး)
- Ном, дэвтэр тоолоход: "оу" (အုပ်)
- Хавтгай, нимгэн зүйл тоолоход: "че" (ချပ်)
Монгол бичвэр дэх "5 ном" гэснийг бирм хэл рүү орчуулахдаа "ном тав ангилагч үг" (စာအုပ် ငါး အုပ် - sa-oak nga oak) гэж хөрвүүлнэ. Хэрэв ангилагч үгийг орхигдуулах эсвэл буруу сонгож хэрэглэвэл тухайн орчуулга нь маш хиймэл, дүрмийн бус сонсогддог бөгөөд уншигчдад шууд мэдэгддэг.
4. Хүндэтгэлийн Хэллэг ба Нийгмийн Харилцааны Түвшин
Бирмийн нийгэм нь буддын шашны гүн соёл, ахмад настнаа хүндэтгэх уламжлалт ёс заншил дээр тогтдог. Иймд тус хэлэнд хүндэтгэлийн түвшин (register and honorifics) маш нарийн хөгжсөн байдаг. Бирм хэлэнд ярилцагч талын нийгмийн статус, нас, хүйс, шашны хэргэм зэргээс шалтгаалан биеийн төлөөний үг болон өгүүлбэрийн төгсгөлийн сул үгс өөрчлөгдөн хувирдаг.
Монгол хэлэнд бид "та" ба "чи" гэсэн хоёр үндсэн ангилал ашигладаг бол бирм хэлэнд биеийн төлөөний үгийн маш олон хувилбар бий. Мөн ярианы болон бичгийн хэлэнд өгүүлбэрийн төгсгөлд хүндэтгэлийн утга илэрхийлэгч "кхиа" (ခင်ဗျာ - эрэгтэй хүн хэлэхэд) эсвэл "шин" (ရှင် - эмэгтэй хүн хэлэхэд) гэсэн үгсийг заавал хавсаргадаг. Шашны сэдэвтэй бичвэр эсвэл лам хуврагтай холбоотой өгүүлбэрийг орчуулахдаа ердийн иргэний хэлнээс огт өөр, тусгай санваартны үгсийн санг ашиглах шаардлагатай болдог.
5. Соёлын Нутагшуулалт ба Практик Зөвлөмжүүд
Аливаа орчуулгын эцсийн зорилго бол эх бэлтгэсэн мэдээллийг зорилтот уншигчдад соёлын хувьд хамгийн ойлгомжтой, байгалийн мэт хүргэх явдал юм. Монгол-Бирм орчуулга хийж буй мэргэжилтнүүдэд дараах практик зөвлөмжийг хүргэж байна:
- Контекстийг судлах: Бирм хэлэнд бичгийн албан ёсны найруулга болон ярианы найруулга хоёр маш тод заагтай байдаг. Албан ёсны баримт бичиг, мэдээ мэдээллийг орчуулахдаа бичгийн хэлний стандартыг чанд баримтлах шаардлагатай.
- Зүйр цэцэн үгсийг шууд бүү орчуул: Монголчуудын нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуйтай холбоотой зүйр цэцэн үг, хэлцийг бирм хэл рүү үгчилж орчуулбал утгаа бүрэн алдана. Үүний оронд бирмийн газар тариалан, буддизмтай холбоотой ижил утга бүхий хэлцийг хайж олох нь зүйтэй.
- Үгсийн санг шинэчлэх: Орчин үеийн технологи, бизнесийн нэр томьёог бирм хэлэнд англиас шууд зээлж авах эсвэл орчуулан шинээр бүтээх явдал идэвхтэй өрнөж байгаа тул хамгийн сүүлийн үеийн толь бичиг, хэрэглээг хянах хэрэгтэй.
Монгол хэлнээс бирм хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн үгсийг дүйцүүлэх ажил биш бөгөөд хоёр улсын түүх, сэтгэлгээний онцлогийг холбох гүүр юм. Синтаксийн ижил төстэй талыг ашиглаж, хүндэтгэл болон ангилагч үгсийн дүрмийг нарийн баримталснаар чанартай, мэргэжлийн орчуулга бэлтгэх бүрэн боломжтой.